Mit o rodzie Labdakidów to opowieść o klątwie ciążącej nad królewską rodziną z Teb – od Kadmosa, przez Labdakosa i Lajosa, aż po Edypa i jego czworo dzieci: Eteoklesa, Polinika, Antygonę i Ismenę. To właśnie z tego mitu wyrosły najsłynniejsze tragedie antyczne: „Król Edyp”, „Antygona” i „Edyp w Kolonos” Sofoklesa, „Siedmiu przeciw Tebom” Ajschylosa i „Fenicjanki” Eurypidesa. W szkole mit pojawia się przy omawianiu antyku, fatum i tragizmu – i to przy nim najczęściej mylą się nawet opracowania. Poniżej znajdziesz pełny rodowód rodu w tabeli, oddzielone od siebie wersje mitu i wersje sceniczne oraz wyjaśnienie pojęć, o które pytają nauczyciele.
★ Ród Labdakidów w skrócie – najważniejsze fakty
- Linia rodu: Kadmos → Polidoros → Labdakos → Lajos → Edyp → Eteokles, Polinik, Antygona, Ismena – sześć pokoleń.
- Nazwa: „Labdakidzi” to patronimik – „potomkowie Labdakosa”, króla Teb, wnuka Kadmosa.
- Źródło klątwy: według późniejszej tradycji – porwanie Chryzypa przez Lajosa i klątwa Pelopsa; według Ajschylosa – trzykrotnie zlekceważona przestroga Apollina, by Lajos umarł bezdzietnie.
- Centralna postać: Edyp – nieświadomie zabija ojca Lajosa i poślubia matkę Jokastę, pokonuje Sfinksa, po odkryciu prawdy oślepia się.
- Finał rodu: Eteokles i Polinik giną w bratobójczym pojedynku, Antygona zostaje skazana za pochówek brata i odbiera sobie życie; tron przejmuje Kreon, brat Jokasty.
- Trzy dramaty tebańskie Sofoklesa: „Antygona” (ok. 442–441 p.n.e.), „Król Edyp” (ok. 429 p.n.e.), „Edyp w Kolonos” (wystawiony 401 p.n.e.) – nie są trylogią.
- Pojęcia do zapamiętania: fatum, hamartia, hybris, ironia tragiczna, konflikt tragiczny, wina tragiczna.
Mit o rodzie Labdakidów – metryczka
| Parametr | Wartość |
|---|---|
| Nazwa rodu | Labdakidzi (gr. Labdakidai) – potomkowie Labdakosa |
| Miejsce akcji | Teby w Beocji (środkowa Grecja), miasto o siedmiu bramach |
| Protoplasta dynastii | Kadmos, założyciel Teb; ród nazwę bierze od jego prawnuka Labdakosa |
| Liczba pokoleń | Sześć – od Kadmosa do dzieci Edypa |
| Najsłynniejszy przedstawiciel | Edyp – król Teb, pogromca Sfinksa |
| Dzieci Edypa i Jokasty | Eteokles, Polinik, Antygona, Ismena |
| Kto rządzi po upadku rodu | Kreon, brat Jokasty (linia boczna, nie Labdakida) |
| Główne motywy | Fatum, wina dziedziczna, tragizm, konflikt prawa boskiego i stanowionego |
| Najważniejsze utwory | „Król Edyp”, „Antygona”, „Edyp w Kolonos” (Sofokles); „Siedmiu przeciw Tebom” (Ajschylos); „Fenicjanki” (Eurypides) |
| Źródła antyczne | „Odyseja” Homera (ks. XI), tragedie V w. p.n.e., „Biblioteka” Apollodorosa, „Fabulae” Hyginusa |
Rodowód Labdakidów – tabela pokoleń
Genealogia jest w tym micie najważniejsza, bo cała jego logika opiera się na dziedziczeniu winy. Linia główna biegnie prosto: Kadmos → Polidoros → Labdakos → Lajos → Edyp → Eteokles, Polinik, Antygona i Ismena. Nazwa rodu pochodzi od trzeciego ogniwa, choć dynastia zaczyna się o dwa pokolenia wcześniej – to najczęstsze źródło pomyłek przy odpowiedzi ustnej.
| Pokolenie | Postać | Kim jest | Jak kończy |
|---|---|---|---|
| I | Kadmos | Fenicki królewicz, brat Europy; zakłada Teby po zabiciu smoka poświęconego Aresowi. Mąż Harmonii. | Na starość opuszcza Teby; według mitu razem z Harmonią zostaje przemieniony w węża. |
| II | Polidoros (Polydoros) | Syn Kadmosa i Harmonii, król Teb. Żonaty z Nykteis, córką Nykteusa. | Umiera wcześnie, zostawiając małoletniego syna Labdakosa. |
| III | Labdakos | Król Teb, od którego imienia pochodzi nazwa rodu. Rządzi krótko; w jego imieniu władzę sprawuje regent Lykos. | Umiera młodo. Według „Biblioteki” Apollodorosa ginie tak jak Penteusz – rozszarpany przez czcicielki Dionizosa. |
| IV | Lajos (Laios) | Syn Labdakosa, król Teb. Jako dziecko traci tron i chroni się na dworze Pelopsa; wraca do Teb i poślubia Jokastę. | Ginie na rozstaju dróg w Fokidzie z ręki własnego syna, którego nie rozpoznaje. |
| IV | Jokasta (Iokaste) | Żona Lajosa, córka Menojkeusa, siostra Kreona. Po śmierci męża zostaje żoną Edypa – swojego syna. | Odbiera sobie życie po odkryciu prawdy (u Sofoklesa i Homera przez powieszenie; u Eurypidesa dopiero po śmierci synów). |
| V | Edyp (Oidipus) | Syn Lajosa i Jokasty, porzucony jako niemowlę, wychowany w Koryncie. Pogromca Sfinksa i król Teb. | Oślepia się i idzie na wygnanie; u Sofoklesa umiera w Kolonos pod Atenami, u Homera – panując dalej w Tebach. |
| VI | Eteokles | Starszy (w większości wersji) syn Edypa; zatrzymuje władzę w Tebach wbrew umowie z bratem. | Ginie w bratobójczym pojedynku pod siódmą bramą Teb. Pochowany z honorami. |
| VI | Polinik (Polinejkes) | Drugi syn Edypa; wygnany, zbiera w Argos sprzymierzeńców i prowadzi wyprawę siedmiu przeciw Tebom. | Ginie z ręki brata. Kreon zakazuje jego pogrzebu – to zawiązanie akcji „Antygony”. |
| VI | Antygona | Córka Edypa; towarzyszy ślepemu ojcu na wygnaniu, potem grzebie ciało Polinika wbrew dekretowi Kreona. | Skazana na zamurowanie w grocie; wiesza się, zanim wyrok zostaje odwołany. |
| VI | Ismena | Siostra Antygony. W tragedii Sofoklesa najpierw odmawia udziału w pochówku, potem chce dzielić z siostrą karę. | U Sofoklesa przeżywa – jej dalszy los nie zostaje pokazany. Inne wersje mitu podają, że zginęła wcześniej, z ręki Tydeusa. |
| linia boczna | Kreon | Brat Jokasty, nie należy do rodu Labdakidów. Obejmuje władzę w Tebach po śmierci obu wnuków Lajosa. | Przeżywa, ale traci syna Hajmona i żonę Eurydykę – i to jego wielu badaczy uznaje za bohatera tragicznego „Antygony”. |
| linia boczna | Hajmon | Syn Kreona, narzeczony Antygony. Próbuje przekonać ojca do zmiany wyroku. | Popełnia samobójstwo przy zwłokach Antygony; po nim odbiera sobie życie jego matka Eurydyka. |
💡 Skąd to wiadomo? Rodowód nie pochodzi z jednego tekstu. Składamy go z „Odysei” Homera, tragedii Ajschylosa, Sofoklesa i Eurypidesa oraz z późniejszych kompendiów mitograficznych – „Biblioteki” Apollodorosa i „Fabulae” Hyginusa. Dlatego w szczegółach bywają rozbieżności, a sama nazwa „Labdakidzi” to patronimik zbudowany dokładnie tak samo jak Atrydzi (potomkowie Atreusa) czy Heraklidzi (potomkowie Heraklesa).
Klątwa rodu Labdakidów – skąd się wzięła
Najczęściej powtarzana wersja mówi, że klątwę ściągnął na ród Lajos. Wygnany z Teb jako dziecko, znalazł schronienie na dworze Pelopsa, króla Pizy w Elidzie. Odwdzięczył się gospodarzowi w najgorszy możliwy sposób: uwiódł i porwał jego syna Chryzypa (Chrysipposa), którego miał uczyć powożenia rydwanem. Chłopiec – w wersji przekazanej przez Hyginusa – odebrał sobie życie ze wstydu, a Pelops przeklął Lajosa i cały jego ród.
Ciężar tego występku bierze się z greckiego rozumienia ksenii – świętego prawa gościnności, którego strażnikiem był sam Zeus. Lajos nie tylko skrzywdził dziecko, ale zrobił to jako gość pod dachem człowieka, który mu zaufał. W świecie mitu takie złamanie zasad nie mogło zostać bez odpowiedzi.
⚠️ Uwaga – to nie jest jedyna wersja. Historii Chryzypa nie ma ani u Homera, ani w zachowanych tragediach Sofoklesa; znamy ją z późniejszej tradycji, m.in. z zaginionej sztuki Eurypidesa „Chryzyp” oraz z kompendiów Apollodorosa i Hyginusa. U Ajschylosa w „Siedmiu przeciw Tebom” źródło nieszczęścia jest inne: Apollo trzykrotnie ostrzegł Lajosa, by umarł bezdzietnie, jeśli chce ocalić miasto – a Lajos przestrogę zlekceważył. Jeśli w opracowaniu czytasz, że „klątwa Pelopsa to podstawa mitu”, warto dodać: w wersji Sofoklesa, którą czytasz w szkole, klątwa Pelopsa w ogóle nie pada.
Niezależnie od wersji, mechanizm jest ten sam: wyrocznia delficka ostrzega Lajosa, że jeśli będzie miał syna, ten zabije ojca i poślubi własną matkę. Wszystko, co następuje potem, jest próbą ucieczki przed tą przepowiednią – i właśnie te próby doprowadzają do jej spełnienia.
Edyp – centralna postać mitu
Mimo ostrzeżenia Lajos i Jokasta doczekali się syna. Przerażony przepowiednią król kazał porzucić niemowlę na zboczu góry Kitajron, wcześniej przekłuwając mu stopy – stąd, według tradycji, imię Edyp (gr. Oidipous), tłumaczone jako „obrzmiałe stopy”. Dziecko ocalił pasterz i przekazał na dwór Polybosa, króla Koryntu, który je adoptował.
Dorosły Edyp, usłyszawszy na uczcie zarzut, że nie jest prawdziwym synem Polybosa, wyruszył do Delf. Wyrocznia nie odpowiedziała mu na pytanie o pochodzenie – zapowiedziała, że zabije ojca i poślubi matkę. Uznając za swoich rodziców parę koryncką, postanowił nigdy nie wracać do Koryntu. W drodze do Teb, na rozstaju dróg w Fokidzie, pokłócił się o pierwszeństwo z podróżnym w orszaku i go zabił. Podróżnym był Lajos. Po przybyciu do Teb Edyp rozwiązał zagadkę Sfinksa, uwolnił miasto od potwora i w nagrodę otrzymał tron oraz rękę owdowiałej królowej – własnej matki.
🔎 Zagadka Sfinksa. „Co rano chodzi na czterech nogach, w południe na dwóch, a wieczorem na trzech?” – odpowiedź brzmi: człowiek (niemowlę raczkuje, dorosły chodzi na dwóch nogach, starzec podpiera się laską). Ciekawostka dla wnikliwych: pełna treść zagadki nie pada w tekście „Króla Edypa” – Sofokles tylko do niej nawiązuje, a znaną nam wersję przekazały późniejsze źródła. Grecki Sfinks różnił się też od egipskiego: był istotą żeńską, ze skrzydłami i lwim ciałem.
Upadek Edypa – jak prawda wychodzi na jaw
Po latach Teby nawiedziła zaraza, a wyrocznia zapowiedziała, że miasto oczyści się dopiero po ukaraniu zabójcy Lajosa. Edyp rozpoczął śledztwo w pełnym przekonaniu o własnej niewinności – i to jest właśnie oś dramatu Sofoklesa: bohater szuka mordercy, którym sam jest. Kolejne zeznania – wieszcza Tejrezjasza, posłańca z Koryntu, wreszcie starego pasterza – składają się w jedną, niemożliwą do odrzucenia całość. Jokasta odbiera sobie życie, a Edyp oślepia się jej klamrami i skazuje na wygnanie.
Jego czworo dzieci – Eteokles, Polinik, Antygona i Ismena – dziedziczy ciężar rodowej klątwy. W „Edypie w Kolonos” wygnany, ślepy starzec, prowadzony przez Antygonę, dociera pod Ateny i tam kończy życie – w sposób, którego nikt nie widzi.
⚠️ Tu wersje mitu się rozjeżdżają. U Homera („Odyseja”, ks. XI) Epikaste – tak nazywa się tam Jokasta – wiesza się, ale Edyp nie oślepia się i nie idzie na wygnanie: rządzi Tebami do końca życia i zostaje pochowany z igrzyskami pogrzebowymi. U Eurypidesa w „Fenicjankach” Jokasta żyje jeszcze długo po odkryciu prawdy i próbuje pogodzić synów, a zabija się dopiero nad ich ciałami. Wersja ze ślepotą, wygnaniem i śmiercią w Kolonos to wersja Sofoklesa – dominująca w kulturze, ale nie jedyna.
Wojna siedmiu przeciw Tebom – bratobójczy konflikt
Po odejściu Edypa jego synowie popadli w spór o tron. Najczęściej powtarzana wersja mówi, że mieli panować na zmianę, rok po roku, ale Eteokles odmówił oddania władzy po upływie swojej kadencji. Wygnany Polinik ożenił się z córką króla Argos Adrastosa, zebrał sprzymierzeńców i ruszył na rodzinne miasto. Tak zaczęła się wyprawa znana jako siedmiu przeciw Tebom – od siedmiu wodzów, z których każdy zaatakował jedną z siedmiu bram miasta.
Atak został odparty, ale pod siódmą bramą bracia stanęli naprzeciw siebie i zabili się nawzajem. Klątwa dosięgła kolejnego pokolenia, a władzę w mieście objął Kreon, brat Jokasty – i to jego pierwszy dekret uruchomił ostatni akt tragedii.
Zobacz również:
NAUKA · 09.01.2025Jakie czułości lubią mężczyźni? Odkryj tajemnice ich emocjonalnych potrzebAntygona – ostatni akt tragedii rodu
Kreon nakazał pochować Eteoklesa z honorami, a ciało Polinika – jako zdrajcy, który sprowadził obce wojsko pod mury – zostawić bez pogrzebu, na łup psów i ptaków. Dla Greka był to wyrok cięższy niż śmierć: dusza niepogrzebanego nie mogła zaznać spokoju. Antygona uznała, że obowiązek wobec brata wynika z niepisanych praw bogów, które stoją ponad dekretem człowieka, i pogrzebała Polinika wbrew zakazowi.
Skazana na zamurowanie w skalnej grocie, powiesiła się, zanim Kreon – ostrzeżony przez Tejrezjasza – zdążył odwołać wyrok. Ta zwłoka kosztowała go wszystko: przy zwłokach Antygony odebrał sobie życie jego syn Hajmon, a po nim żona Eurydyka. Sofokles zostawia Kreona żywego, samotnego i świadomego winy – w antycznym rozumieniu to kara cięższa niż śmierć.
💍 Wątek, o którym łatwo zapomnieć. Antygona była narzeczoną Hajmona, syna Kreona – skazując ją, władca skazał też własną synową. Sama Antygona mówi o sobie, że umiera „niezaślubiona”, a jej grób nazywa komnatą małżeńską. Ten motyw ślubu zamienionego w pogrzeb jest w tragedii świadomie budowany i często pojawia się w pytaniach o symbolikę utworu.
Trzy tragedie tebańskie Sofoklesa to nie trylogia
To najczęstszy błąd w opracowaniach mitu. „Król Edyp”, „Edyp w Kolonos” i „Antygona” bywają wydawane razem i nazywane „trylogią tebańską”, ale Sofokles nigdy nie napisał ich jako jednej całości. Powstawały przez blisko czterdzieści lat, na trzy różne konkursy dramatyczne, a każda była wystawiana w komplecie z innymi, dziś zaginionymi sztukami. Co więcej, kolejność powstania jest odwrotna do kolejności wydarzeń: najstarsza „Antygona” opowiada finał historii, a najpóźniejszy „Edyp w Kolonos” – jej środek.
| Tytuł i autor | Rok powstania / wystawienia | Miejsce w fabule mitu |
|---|---|---|
| „Siedmiu przeciw Tebom” – Ajschylos | 467 p.n.e. (data pewna – sztuka zdobyła pierwszą nagrodę) | Oblężenie Teb i pojedynek Eteoklesa z Polinikiem |
| „Antygona” – Sofokles | ok. 442–441 p.n.e. (najstarsza z trzech) | Ostatni epizod: pochówek Polinika i konflikt z Kreonem |
| „Król Edyp” – Sofokles | ok. 429 p.n.e. (datowanie orientacyjne, przyjmuje się też lata 430–425 p.n.e.) | Środek historii: śledztwo Edypa i odkrycie prawdy |
| „Fenicjanki” – Eurypides | ok. 411–409 p.n.e. | Panoramiczne ujęcie wojny braci; Jokasta jeszcze żyje i próbuje ich pogodzić |
| „Edyp w Kolonos” – Sofokles | napisany ok. 406 p.n.e., wystawiony 401 p.n.e. – już po śmierci autora | Między „Królem Edypem” a „Antygoną”: ostatnie dni wygnanego Edypa pod Atenami |
⚠️ Najczęstszy błąd na sprawdzianie. Prawdziwą tebańską trylogię napisał Ajschylos, nie Sofokles: „Lajos”, „Edyp” i „Siedmiu przeciw Tebom” (plus dramat satyrowy „Sfinks”) zostały wystawione razem w 467 r. p.n.e. i zdobyły pierwszą nagrodę. Do naszych czasów zachowała się z niej tylko ostatnia część. Trzy sztuki Sofoklesa to natomiast trzy osobne dzieła – łączy je temat, nie zamysł kompozycyjny.
Fatum, hamartia, hybris – pojęcia, które padają przy tej lekturze
Mit o Labdakidach jest w szkole pretekstem do wprowadzenia kilku terminów z antycznej teorii tragedii – w większości pochodzących z „Poetyki” Arystotelesa. Warto ich nie mylić, bo znaczą różne rzeczy i odnoszą się do różnych poziomów opowieści.
| Pojęcie | Co znaczy | Przykład z mitu |
|---|---|---|
| Fatum (gr. moira) | Nieuchronne przeznaczenie, wobec którego ludzka wola jest bezradna. Nie jest karą – jest porządkiem świata. | Przepowiednia wyroczni spełnia się mimo (a właściwie dzięki) wszystkim próbom jej uniknięcia. |
| Klątwa rodu | Wina przodka przechodząca na potomków. Odrębna od fatum: ma konkretnego sprawcę i konkretny początek. | Występek Lajosa obciąża Edypa, a przez niego Eteoklesa, Polinika, Antygonę i Ismenę. |
| Hamartia | Termin Arystotelesa: tragiczny błąd – pomyłka w ocenie sytuacji, a nie zła wola ani „wada charakteru”. To najczęściej przekręcane pojęcie z całej listy. | Edyp zabija podróżnego na rozstaju dróg, nie wiedząc, że to jego ojciec; działa impulsywnie, ale nie z premedytacją. |
| Hybris | Pycha, zuchwałość, przekroczenie miary należnej człowiekowi wobec bogów. Zwykle ściąga nemesis – odpłatę. | Edyp lży wieszcza Tejrezjasza i oskarża Kreona o spisek; Kreon w „Antygonie” stawia własny dekret ponad prawem bogów. |
| Ironia tragiczna | Widz wie więcej niż bohater, więc słowa postaci znaczą co innego dla niej, a co innego dla publiczności. | Edyp uroczyście przeklina zabójcę Lajosa i obiecuje go wygnać – przeklinając samego siebie. |
| Konflikt tragiczny | Starcie dwóch racji równie uzasadnionych, w którym każde rozwiązanie prowadzi do nieszczęścia. | Antygona broni prawa boskiego i więzi rodzinnych, Kreon – porządku państwa, które dopiero co odparło najazd. |
| Wina tragiczna | Bohater ponosi odpowiedzialność za czyn, którego nie popełnił świadomie ani z niskich pobudek. | Edyp nie wiedział, kogo zabija i kogo poślubia – a mimo to sam wymierza sobie karę. |
| Katharsis | „Oczyszczenie” – efekt, jaki tragedia ma wywołać w widzu przez litość i trwogę. | Arystoteles wskazywał „Króla Edypa” jako wzorcowy przykład takiego działania. |
🎯 Jak zapamiętać mit do sprawdzianu. Trzy ogniwa wystarczą, by odtworzyć całość: wina (Lajos łamie zakaz – gościnności albo wyroczni), kara (Edyp nieświadomie spełnia przepowiednię), dziedziczenie kary (dzieci Edypa giną w bratobójczej wojnie i w konflikcie z Kreonem). Jeśli dołożysz do tego jedno zdanie o tym, że trzy dramaty Sofoklesa nie tworzą trylogii, masz odpowiedź lepszą niż większość opracowań w sieci.
Imiona i pisownia – warianty, które spotkasz w podręcznikach
Polskie formy imion z mitu tebańskiego nie są ujednolicone: zależą od tego, czy wydawca poszedł za formą grecką, czy za łacińską, i z którego przekładu korzysta. Jeśli w klasie krążą dwie wersje tego samego imienia, obie mogą być poprawne. Poniżej najczęstsze pary.
| Forma najczęstsza | Warianty | Uwaga |
|---|---|---|
| Lajos | Laios, Lajusz (łac. Laius) | „Lajusz” to spolszczenie formy łacińskiej; w nowszych wydaniach dominuje „Lajos”. |
| Polinik | Polinejkes, Polyneikes | W przekładzie Kazimierza Morawskiego – tym z Wolnych Lektur – konsekwentnie „Polinik”. |
| Tejrezjasz | Tyrezjasz, Terezjasz, Tiresias | U Morawskiego „Tyrezjasz”; w podręcznikach częściej „Tejrezjasz”. Obie formy są używane. |
| Kreon | Kreont | Standardem jest „Kreon”; forma „Kreont” pojawia się w starszych opracowaniach. |
| Jokasta | Iokaste, Jokaste; u Homera Epikaste | „Epikaste” to nie inna postać – to homerycka nazwa tej samej bohaterki. |
| Edyp | Ojdipus, Oidipous, Oedipus | Formy greckie i łacińskie pojawiają się w tytułach przekładów i opracowań naukowych. |
| Labdakos | Labdakus, Labdacus | Ród: Labdakidzi, rzadziej Labdacydzi. |
| Polidoros | Polydoros, Polidor | Ogniwo między Kadmosem a Labdakosem – często pomijane w streszczeniach. |
Podobnych wątpliwości ortograficznych w polszczyźnie jest więcej – jeśli lubisz takie niuanse, sprawdź nasz poradnik o tym, czy pisze się szyi czy szyji.
Symboliczne znaczenie mitu i jego obecność w kulturze
Mit o Labdakidach napędza jeden paradoks: to właśnie próby ucieczki przed przepowiednią doprowadzają do jej spełnienia. Lajos porzuca dziecko, by nie zginąć z jego ręki – i ginie z ręki nieznanego sobie syna. Edyp ucieka z Koryntu, by nie skrzywdzić rodziców – i trafia prosto pod nogi swojego ojca. Postać Edypa stała się przez to wzorem bohatera tragicznego: człowieka, który mimo dobrych intencji zostaje zmiażdżony przez siły od niego niezależne. Podobny mechanizm – bohater uwikłany w sprzeczne, jednakowo ważne racje – odnajdziemy w literaturze polskiej, choćby w postawie określanej jako wallenrodyzm.
Najsilniej mit odcisnął się na języku psychologii: to od imienia tebańskiego króla Zygmunt Freud nazwał kompleks Edypa – jedno z najbardziej rozpoznawalnych i najczęściej kwestionowanych pojęć psychoanalizy. „Antygona” z kolei od dziesięcioleci wraca na sceny jako tekst o obywatelskim nieposłuszeństwie i była odczytywana politycznie także w polskim teatrze czasów cenzury. Zwięzłe, encyklopedyczne ujęcie postaci Edypa znajdziesz w Encyclopaedia Britannica.
Jeśli przygotowujesz się do lekcji lub sprawdzianu, zajrzyj też do innych materiałów w naszym dziale nauka – znajdziesz tam m.in. test z lektury „Opowieści z Narnii” oraz artykuł o tym, od kiedy Warszawa jest stolicą Polski.
★ Czy wiesz, że…
- Sofokles napisał około 123 sztuk, a w całości zachowało się zaledwie siedem – trzy z nich to właśnie dramaty tebańskie. Resztę znamy z ponad tysiąca fragmentów i cytatów u innych autorów.
- Arystoteles w „Poetyce” uznał „Króla Edypa” za wzorcową tragedię i na jej przykładzie objaśniał perypetię (nagły zwrot akcji) oraz anagnorisis (rozpoznanie). Cała europejska teoria dramatu wyrosła w dużej mierze z analizy jednej sztuki o Labdakidach.
- W „Królu Edypie” nikt nie ginie na scenie – zgodnie z konwencją tragedii greckiej śmierć Jokasty i oślepienie Edypa relacjonuje posłaniec. Widz słyszy o katastrofie, ale jej nie widzi.
- Kreon nie jest Labdakidą – to brat Jokasty, czyli powinowaty rodu, a nie jego potomek. Klątwa formalnie go nie obejmuje, a mimo to i on traci całą rodzinę.
- Klątwa Labdakidów to jeden z dwóch najsłynniejszych „przeklętych rodów” mitologii greckiej. Drugim są Atrydzi – Agamemnon, Klitajmestra, Orestes i Elektra – a oba rody łączy ta sama postać: Pelops, ojciec Atreusa i Chryzypa.
- Imię Edyp (Oidipous) można czytać dwojako: jako „obrzmiałe stopy”, ale też jako grę słów z czasownikiem oida – „wiem”. Bohater, który wie wszystko o człowieku, nie wie nic o sobie.
Najczęstsze pytania
Na czym polega mit o rodzie Labdakidów?
Mit o rodzie Labdakidów opowiada o klątwie, która przez kolejne pokolenia niszczyła królewską rodzinę z Teb. Zaczyna się od winy Lajosa, prowadzi do ojcobójstwa i kazirodczego małżeństwa Edypa, a kończy bratobójczą wojną jego synów i śmiercią Antygony.
Jak wygląda genealogia rodu Labdakidów?
Linia główna to: Kadmos → Polidoros → Labdakos → Lajos → Edyp → Eteokles, Polinik, Antygona i Ismena. Nazwa rodu pochodzi od Labdakosa, choć dynastię tebańską założył dwa pokolenia wcześniej Kadmos. Kreon należy do linii bocznej – jest bratem Jokasty, a nie potomkiem Labdakosa.
Czy trzy tragedie tebańskie Sofoklesa to trylogia?
Nie. „Antygona” (ok. 442–441 p.n.e.), „Król Edyp” (ok. 429 p.n.e.) i „Edyp w Kolonos” (wystawiony 401 p.n.e., pośmiertnie) powstały w odstępie około czterdziestu lat, na różne konkursy dramatyczne i w kolejności odwrotnej niż akcja mitu. Prawdziwą trylogię tebańską napisał Ajschylos w 467 r. p.n.e., ale zachowała się z niej tylko część trzecia – „Siedmiu przeciw Tebom”.
Skąd wzięła się klątwa ciążąca nad rodem?
Zależy od wersji. Najpopularniejsza mówi, że klątwę rzucił Pelops po tym, jak Lajos porwał i zhańbił jego syna Chryzypa – to przekaz późniejszych źródeł, m.in. Apollodorosa i Hyginusa. U Ajschylosa źródłem nieszczęścia jest natomiast zlekceważona przez Lajosa trzykrotna przestroga Apollina, by umarł bezdzietnie. W zachowanych tragediach Sofoklesa wątek Chryzypa w ogóle nie występuje.
Jak zginęła Jokasta i jak umarł Edyp?
Źródła się różnią. U Sofoklesa Jokasta wiesza się zaraz po odkryciu prawdy, a Edyp oślepia się i idzie na wygnanie, by zniknąć w gaju w Kolonos pod Atenami. U Homera Epikaste (Jokasta) także się wiesza, ale Edyp pozostaje królem Teb aż do śmierci. U Eurypidesa w „Fenicjankach” Jokasta żyje jeszcze długo i zabija się dopiero nad ciałami synów. Warto podawać wersję wraz z autorem.
Czym różni się hamartia od hybris?
Hamartia to tragiczny błąd – pomyłka w rozpoznaniu sytuacji, popełniona bez złej woli; Edyp zabija ojca, nie wiedząc, kim jest zabity. Hybris to pycha i przekroczenie miary należnej człowiekowi, na przykład lekceważenie wieszcza czy stawianie własnego dekretu ponad prawem bogów. Pierwsze pojęcie dotyczy wiedzy, drugie – postawy.
Dlaczego Antygona sprzeciwiła się Kreonowi?
Uznała, że obowiązek pogrzebania brata wynika z niepisanych praw bogów, które stoją ponad dekretem władcy. Kreon zakazał pochówku Polinika jako zdrajcy miasta, broniąc porządku państwa. Starcie tych dwóch racji – obu uzasadnionych – jest modelowym przykładem konfliktu tragicznego.
Które imiona z mitu mają warianty pisowni?
Najwięcej rozbieżności dotyczy form: Lajos/Laios/Lajusz, Polinik/Polinejkes, Tejrezjasz/Tyrezjasz, Kreon/Kreont oraz Jokasta/Epikaste (ta ostatnia u Homera). Różnice wynikają z tego, czy wydawca poszedł za formą grecką, czy łacińską – obie wersje bywają poprawne, warto tylko trzymać się jednej w całej pracy.
