Rozwój nowoczesnej gospodarki coraz bardziej zależy od zdolności do przyciągania i utrzymania naukowych talentów. W Polsce od 34 lat wspiera je program START Fundacji na rzecz Nauki Polskiej. W tegorocznej edycji wyróżniono 100 młodych badaczy prowadzących prace m.in. nad przyszłością rynku pracy, bardziej zrównoważoną produkcją chemiczną oraz technologiami fotonicznymi i kwantowymi. Do konkursu zgłoszono 807 kandydatów, a łączna wartość stypendiów przekroczyła 3 mln zł.
– Wspieranie młodych talentów, głównie w dziedzinie nauki, to inwestowanie w przyszłość naszego kraju, gospodarki i kultury – podkreśla w rozmowie z agencją Newseria prof. Krzysztof Pyrć, prezes Fundacji na rzecz Nauki Polskiej. – Program START wspiera młodych naukowców na bardzo różne sposoby, najbardziej oczywistym jest wsparcie finansowe. Jeszcze ważniejsze jest to, że stypendium jest pewnego rodzaju dowodem na doskonałość naukową.
Program START jest najstarszym w Polsce programem stypendialnym dla młodych naukowców reprezentujących wszystkie dziedziny nauki. Od 1993 roku Fundacja na rzecz Nauki Polskiej przyznała ponad 4,3 tys. stypendiów o łącznej wartości ponad 102,5 mln zł.
– Zawsze się staramy, żeby wybierać tych najlepszych z różnych dziedzin, zawsze wspieramy całą naukę, począwszy od chemii, biologii, fizyki, matematyki, poprzez inżynierię, aż po humanistykę – mówi prof. Krzysztof Pyrć. – Te młode osoby, oprócz samego stypendium, otrzymają w przyszłości różnego rodzaju wsparcie, od mentoringu, czyli możliwości pracy z najwybitniejszymi naukowcami w naszym kraju, po wsparcie w postaci wyjazdu i możliwość networkingu. Co roku nominujemy z Polski sześć–siedem osób, które mogą wyjechać do Lindau, żeby się spotkać z noblistami.
Wyzwania dotyczą nie tylko konkurencji o talenty, ale również finansowania badań. Według danych GUS nakłady krajowe brutto na działalność badawczo-rozwojową (B+R) wyniosły w 2024 roku 51,5 mld zł, czyli o 3,1 proc. mniej niż rok wcześniej. Spadł także udział wydatków na B+R w PKB – z 1,56 proc. do 1,41 proc., a liczba podmiotów prowadzących działalność B+R zmniejszyła się o 3,7 proc. O rosnącej konkurencji o talenty świadczą również dane dotyczące umiędzynarodowienia szkolnictwa wyższego. Choć cudzoziemcy stanowili już 8,5 proc. wszystkich studentów w Polsce, raport Fundacji Edukacyjnej Perspektywy „Studenci zagraniczni w Polsce 2025” wskazuje, że liczba nowo przyjętych studentów zagranicznych spadła z 38,4 tys. do 32,4 tys. w ciągu dwóch lat.
– Obecnie nie tak wiele osób wyjeżdża już z Polski jak jeszcze dekadę czy dwie temu, natomiast ci najlepsi, najbardziej utalentowani bardzo szybko są wyciągani z kraju przez najlepsze uniwersytety i firmy. O te osoby musimy zawalczyć. Chociaż nie widać tego w statystykach, to musimy się zatroszczyć o największe talenty, które powinny wyjechać za granicę, żeby się uczyć, ale chcielibyśmy, żeby miały do czego wracać, kiedy zdobędą kontakty i doświadczenie, żeby budować Polskę – tłumaczy prezes Fundacji na rzecz Nauki Polskiej.
O talenty konkurują dziś nie tylko uczelnie i instytuty badawcze. To właśnie młodzi naukowcy rozwijają rozwiązania, które mogą wpływać na funkcjonowanie rynku pracy czy transformację przemysłu. Wśród tegorocznych laureatów programu START są badacze zajmujący się m.in. skutkami pracy zdalnej, zieloną chemią i fotoniką.
Jedną z tegorocznych laureatek jest Agnieszka Kasperska z Uniwersytetu Warszawskiego. Jej badania koncentrują się na zmianach zachodzących na rynku pracy, w tym konsekwencjach pracy zdalnej oraz korzystania z urlopów rodzicielskich. Analizuje, jak decyzje związane z życiem rodzinnym wpływają na ocenę pracowników przez pracodawców oraz ich dalszą karierę zawodową.
– W naszych badaniach skupiamy się na tym, jak pracodawcy postrzegają ojców i matki, którzy biorą takie urlopy. Wyniki pokazują, że kobiety, które biorą krótsze urlopy, są w pewien sposób nagradzane na rynku pracy, natomiast mężczyźni, którzy biorą dłuższe urlopy, są karani. Te kary zazwyczaj są związane z niższym prawdopodobieństwem bycia zatrudnionym, gorszą płacą czy też gorszą ewaluacją w pracy – mówi Agnieszka Kasperska, doktorantka Wydziału Nauk Ekonomicznych Uniwersytetu Warszawskiego.
Badaczka analizuje m.in. wpływ pracy zdalnej i urlopów rodzicielskich na kariery zawodowe. Jej wcześniejsze badania wykazały występowanie tzw. piętna elastyczności, czyli negatywnego postrzegania osób korzystających z pracy zdalnej. Obecnie koncentruje się na tym, jak pracodawcy oceniają kobiety i mężczyzn korzystających z urlopów rodzicielskich.
– Pracownicy często są postrzegani jako osoby, które nie pasują do idealnego obrazu pracownika, jeżeli korzystają z form elastycznego zatrudnienia. Idealny pracownik to często osoba, która jest zawsze aktywna, dostępna, aby pracować więcej, dłużej, jest to też osoba, dla której priorytetem jest praca. Jeżeli chodzi o urlopy rodzicielskie, działa podobny mechanizm – wskazuje laureatka programu.
Laureaci podkreślają, że programy takie jak START odgrywają istotną rolę zwłaszcza na początku kariery naukowej. Oprócz wsparcia finansowego pomagają budować rozpoznawalność w środowisku akademickim i dają większą swobodę w planowaniu dalszego rozwoju zawodowego.
– START to na pewno bardzo dobry gest uznania, co jest ważne zwłaszcza na początku kariery. Jest to również realne wsparcie finansowe, które może się przełożyć na większą swobodę w moich kolejnych krokach zawodowych. Na początku naszej kariery bardzo często czujemy presję związaną z publikacjami, jak również mniejsze bezpieczeństwo zawodowe – mówi Agnieszka Kasperska.
Nagrodzona dr inż. Anna Wolny z Politechniki Śląskiej rozwija z kolei rozwiązania z zakresu zielonej chemii. Jej celem jest ograniczenie wykorzystania toksycznych substancji oraz odpadów powstających podczas produkcji leków, kosmetyków czy materiałów przemysłowych.
– Przemysł chemiczny od dziesięcioleci wykorzystuje do swoich produkcji lotne rozpuszczalniki, toksyczne katalizatory oraz surowce kopalne, co generuje ogromne ilości odpadów. Moją odpowiedzią na te wyzwania jest zastosowanie inteligentnych materiałów katalitycznych opartych na enzymach oraz innowacyjnych materiałach, w tym nanomateriałach, do zrównoważonej produkcji związków chemicznych. Dodatkowo w moich procesach staram się wykorzystywać związki pochodzące z biomasy, a więc z odpadów – tłumaczy adiunktka Wydziału Chemicznego Politechniki Śląskiej.
Jeden z uzyskanych przez laureatkę katalizatorów, wykorzystujących stały nośnik SILLP i ciecz jonową, osiągnął aż 97 proc. wydajności pracy w trybie ciągłym przez 432 godziny. To jeden z najlepszych wyników opisywanych dla tego typu rozwiązań.
– Najbardziej perspektywiczne wyniki, które otrzymałam, związane są z technologią otrzymywania estrów furfurylowych w sposób ciągły. Estry to bardzo szeroka gama związków wykorzystywana do produkcji kosmetyków, leków, materiałów specjalistycznych, których używamy na co dzień, a estry furfurylowe mają dodatkową wartość dodaną, ponieważ mogą być otrzymywane z biomasy lignocelulozowej, czyli z odpadów pochodzących z leśnictwa, rolnictwa czy produkcji żywności – dodaje dr inż. Anna Wolny.
Laureaci programu podkreślają, że na początku kariery naukowej szczególne znaczenie mają nie tylko środki na badania, ale również możliwość budowania rozpoznawalności w środowisku akademickim i międzynarodowych kontaktów.
– Program taki jak START jest bezcenny, ponieważ nie tylko daje wsparcie finansowe, ale daje też poczucie, że to, co robimy, jest przez kogoś doceniane. Jeżeli młody naukowiec zastanawia się, czy kontynuować karierę naukową, czy przejść do przemysłu, to po otrzymaniu takiego wyróżnienia decyzja jest znacznie łatwiejsza – ocenia laureatka.
W gronie wyróżnionych znalazła się również dr Katarzyna Rechcińska z Sieci Badawczej Łukasiewicz, zajmująca się fotoniką i technologiami kwantowymi. Rozwijane przez nią rozwiązania mogą znaleźć zastosowanie m.in. w nowej generacji czujników, laserów oraz systemów komunikacji optycznej.
– Obecnie w laserach światłowodowych są wykorzystywane materiały domieszkowane jonami ziem rzadkich, co zawęża zakresy spektralne emisji laserów światłowodowych. Jeżeli moglibyśmy stworzyć takie lasery wykorzystujące inny rodzaj materiału jak kropki kwantowe, których rozmiar można modyfikować, to dzięki temu moglibyśmy się precyzyjnie dopasowywać do różnych zakresów długości fal światła emitowanego – mówi badaczka z Zakładu Fotoniki Instytutu Geofizyki Wydziału Fizyki UW, Sieci Badawczej Łukasiewicz – Instytutu Mikroelektroniki i Fotoniki.
Fotonika jest uznawana za jedną z kluczowych technologii wspierających rozwój nowoczesnej telekomunikacji, medycyny, systemów pomiarowych i technologii kwantowych. Badania nad nowymi źródłami światła i światłowodami mogą w przyszłości znaleźć zastosowanie m.in. w diagnostyce medycznej, czujnikach środowiskowych czy szybkiej transmisji danych.
W tegorocznej edycji programu START największą grupę laureatów stanowili przedstawiciele nauk biologicznych, medycznych i nauk o Ziemi. W gronie nagrodzonych znaleźli się również badacze rozwijający technologie kwantowe, fotonikę czy nowoczesne materiały.
– Dzięki właśnie takim programom jak START kariera naukowa może być atrakcyjniejsza i motywować ludzi do tego, żeby odkrywać świat i żeby nie tracić ciekawości, którą się ma jako dziecko – podkreśla dr Katarzyna Rechcińska.
Źródło: Newseria
