Stephen Hawking żył w latach 1942–2018 i zmarł w wieku 76 lat – ponad pół wieku po tym, jak lekarze dali mu dwa lata życia. Był jednym z najważniejszych fizyków teoretycznych XX wieku i jednocześnie najbardziej rozpoznawalnym naukowcem świata. Poniżej: jego odkrycia, choroba, książki, życie rodzinne i miejsce spoczynku.
★ Stephen Hawking w skrócie – najważniejsze fakty
- Lata życia: 8 stycznia 1942 – 14 marca 2018 (zmarł w wieku 76 lat)
- Czym się zajmował: fizyk teoretyczny, kosmolog, popularyzator nauki
- Najważniejsze odkrycie: promieniowanie Hawkinga (1974) – czarne dziury nie są całkiem czarne
- Najsłynniejsza książka: „Krótka historia czasu” (1988), ponad 10 mln sprzedanych egzemplarzy
- Choroba: stwardnienie zanikowe boczne (SLA/ALS), zdiagnozowane w 1963 roku
- Stanowisko: Lucasian Professor of Mathematics w Cambridge w latach 1979–2009
- Rodzina: dwa małżeństwa, troje dzieci
Kim był Stephen Hawking?
Stephen William Hawking urodził się 8 stycznia 1942 roku w Oksfordzie, dokąd jego rodzice przenieśli się na czas niemieckich bombardowań Londynu. Ojciec, Frank, kierował badaniami nad chorobami tropikalnymi, matka, Isobel, była absolwentką Oksfordu – dom był więc od początku intelektualny.
Fizykę studiował w Oksfordzie, a doktorat robił już w Cambridge, gdzie zajął się kosmologią i teorią względności. To w Cambridge spędził niemal całe zawodowe życie – w latach 1979–2009 zajmował tam katedrę Lucasian Professor of Mathematics, czyli stanowisko, które trzy stulecia wcześniej piastował Isaac Newton.
Zmarł 14 marca 2018 roku w swoim domu w Cambridge, mając 76 lat. Data okazała się symboliczna: 14 marca przypadają urodziny Alberta Einsteina, a Hawking przyszedł na świat dokładnie 300 lat po śmierci Galileusza.
| Stephen Hawking w pigułce | Informacje |
|---|---|
| Imię i nazwisko | Stephen William Hawking |
| Lata życia | 1942–2018 |
| Data urodzenia | 8 stycznia 1942, Oksford |
| Data śmierci | 14 marca 2018, Cambridge |
| Wiek w chwili śmierci | 76 lat |
| Narodowość | brytyjska |
| Dziedzina | fizyka teoretyczna, kosmologia |
| Uczelnie | University of Oxford, University of Cambridge |
| Najważniejsza praca | promieniowanie Hawkinga (1974) |
| Miejsce spoczynku | Opactwo Westminsterskie w Londynie |
Promieniowanie Hawkinga i czarne dziury
Przez lata uważano, że z czarnej dziury nie może wydostać się nic – nawet światło. W 1974 roku Hawking pokazał, że po połączeniu ogólnej teorii względności z mechaniką kwantową obraz się zmienia: tuż przy horyzoncie zdarzeń powstają pary cząstek, a część z nich ucieka w przestrzeń.
Ten strumień nazwano promieniowaniem Hawkinga. Wynika z niego, że czarne dziury powoli tracą masę i teoretycznie mogą wyparować – co postawiło fizykę przed tak zwanym paradoksem informacyjnym, czyli pytaniem o to, co dzieje się z informacją o materii, która do czarnej dziury wpadła.
Wcześniej, wspólnie z Rogerem Penrose’em, Hawking pracował nad twierdzeniami o osobliwościach – dowodząc, że w ramach teorii Einsteina Wszechświat musiał mieć początek w stanie o nieskończonej gęstości. To jeden z filarów współczesnego modelu Wielkiego Wybuchu.
🔭 Dlaczego nie dostał Nobla? Nagrodę Nobla z fizyki przyznaje się za odkrycia potwierdzone eksperymentalnie. Promieniowania Hawkinga do dziś nie udało się zmierzyć – jest zbyt słabe – i to główny powód, dla którego najsłynniejszy fizyk świata nigdy Nobla nie otrzymał.
Choroba: ponad 50 lat ze stwardnieniem zanikowym bocznym
Pierwsze objawy pojawiły się na studiach: Hawking zaczął się potykać i tracić równowagę. W 1963 roku, gdy miał 21 lat, usłyszał diagnozę – stwardnienie zanikowe boczne (SLA, po angielsku ALS, znane też jako choroba Lou Gehriga). Lekarze szacowali, że zostały mu około dwa lata życia.
Prognoza się nie sprawdziła. Hawking żył z chorobą ponad pół wieku – około 55 lat od diagnozy – co czyni go jednym z najdłużej żyjących pacjentów z tą chorobą w historii medycyny. Choroba postępowała jednak nieubłaganie: najpierw laska, potem wózek, wreszcie całkowita utrata sprawności ruchowej.
W 1985 roku podczas pobytu w Genewie przeszedł ciężkie zapalenie płuc. Ratująca życie tracheotomia oznaczała trwałą utratę głosu. Od tego momentu porozumiewał się przez syntezator mowy – początkowo sterowany dłonią, później ruchem mięśnia policzka rejestrowanym przez czujnik przy okularach. Elektroniczny głos z amerykańskim akcentem stał się jego znakiem rozpoznawczym; gdy proponowano mu nowocześniejszą wersję, odmówił zmiany.
🗣️ Kilka słów na minutę. Pod koniec życia Hawking wybierał litery i słowa jednym mięśniem twarzy, a system podpowiadał mu kolejne wyrazy. Tempo spadło do kilku słów na minutę – mimo to nadal pisał książki, publikował prace naukowe i wygłaszał wykłady na całym świecie. O dostępie do technologii i leczenia decyduje dziś samodzielność wielu pacjentów z chorobami neurologicznymi, o czym pisaliśmy w tekście o tym, jak osoby z niepełnosprawnością ruchową mogą być aktywne zawodowo.
„Krótka historia czasu” i inne książki
W 1988 roku ukazała się „Krótka historia czasu. Od Wielkiego Wybuchu do czarnych dziur” – próba wytłumaczenia kosmologii bez używania wzorów. Hawking celowo chciał, by książka trafiła do księgarń na lotniskach, a nie tylko do bibliotek akademickich.
Efekt przeszedł oczekiwania wydawcy: ponad 10 milionów sprzedanych egzemplarzy, przekłady na dziesiątki języków i 237 tygodni na brytyjskiej liście bestsellerów. Do dziś jest to jedna z najczęściej kupowanych książek popularnonaukowych w historii.
Później powstały między innymi „Wszechświat w skorupce orzecha”, „Krótsza historia czasu”, „Wielki projekt” napisany z Leonardem Mlodinowem, a także seria książek dla dzieci współtworzona z córką Lucy. Już po śmierci fizyka wydano zbiór „Krótkie odpowiedzi na wielkie pytania”.
Zobacz również:
BIZNES · 16.07.2026Amy Adams – wiek (51 lat), wzrost, filmy i sześć nominacji do OscaraŻycie prywatne: dwa małżeństwa i troje dzieci
W 1965 roku Hawking ożenił się z Jane Wilde, którą poznał tuż przed diagnozą. Małżeństwo przetrwało trzydzieści lat i doczekało się trójki dzieci: Roberta (1967), Lucy (1970) i Timothy’ego (1979). Jane przez lata łączyła opiekę nad mężem z prowadzeniem domu i własnym doktoratem – to jej wspomnienia stały się podstawą scenariusza „Teorii wszystkiego”.
Para rozwiodła się w 1995 roku. W tym samym roku fizyk ożenił się z Elaine Mason, jedną ze swoich pielęgniarek; to małżeństwo zakończyło się rozwodem w 2006 roku. W późniejszych latach Hawking odbudował relacje z pierwszą rodziną – córka Lucy, dziennikarka i pisarka, współtworzyła z nim książki dla najmłodszych czytelników.
Hawking w popkulturze
Mało który naukowiec był tak obecny w kulturze masowej. W „Star Trek: Następnym pokoleniu” zagrał samego siebie, grając w pokera z Newtonem i Einsteinem. Użyczał głosu swojej postaci w „Simpsonach” i pojawiał się w „Teorii wielkiego podrywu”, gdzie regularnie sprowadzał na ziemię Sheldona Coopera. Występował też w „Futuramie” i w programach charytatywnych, między innymi w skeczach Comic Relief.
Najważniejszym filmem o nim pozostaje „Teoria wszystkiego” (2014) Jamesa Marsha. Eddie Redmayne dostał za rolę Hawkinga Oscara dla najlepszego aktora pierwszoplanowego. Sam fizyk obraz pochwalił i użyczył produkcji swojego prawdziwego syntezatora mowy – co skwitował żartem, że aktor niestety nie odziedziczył po nim urody.
🌍 Poczucie humoru do końca. W 2009 roku Hawking wydał przyjęcie dla podróżników w czasie – a zaproszenia rozesłał dopiero po jego zakończeniu. Nikt się nie zjawił, co uznał za eksperymentalny dowód przeciwko podróżom w czasie. W 2007 roku odbył też lot w stanie nieważkości, po raz pierwszy od dekad opuszczając wózek.
Kalendarium życia Stephena Hawkinga
| 1942 | Przychodzi na świat 8 stycznia w Oksfordzie |
| 1963 | Diagnoza stwardnienia zanikowego bocznego w wieku 21 lat |
| 1965 | Ślub z Jane Wilde; doktorat w Cambridge |
| 1974 | Ogłasza istnienie promieniowania Hawkinga; wybór do Royal Society |
| 1979 | Obejmuje katedrę Lucasian Professor of Mathematics |
| 1985 | Tracheotomia po zapaleniu płuc, utrata głosu |
| 1988 | Premiera „Krótkiej historii czasu” |
| 2007 | Lot w stanie nieważkości nad Atlantykiem |
| 2009 | Odchodzi z katedry w Cambridge; Prezydencki Medal Wolności |
| 2014 | Premiera „Teorii wszystkiego” z Eddiem Redmayne’em |
| 2018 | Umiera 14 marca w Cambridge; prochy spoczywają w Opactwie Westminsterskim |
Pochowany w Opactwie Westminsterskim
15 czerwca 2018 roku prochy Stephena Hawkinga złożono w Opactwie Westminsterskim w Londynie – między grobami Isaaca Newtona i Karola Darwina. Na płycie wyryto słowa „Tu spoczywa to, co śmiertelne”, lata życia oraz równanie opisujące temperaturę czarnej dziury – matematyczny zapis jego najsłynniejszego odkrycia.
W ceremonii wzięło udział ponad tysiąc osób z kilkudziesięciu krajów, w tym noblista Kip Thorne, fizyk Brian Cox, astronauta Timothy Peake i aktor Benedict Cumberbatch, który grał Hawkinga w filmie BBC. Chętnych było tylu, że wejściówki rozlosowano.
★ Czy wiesz, że…
- Urodził się dokładnie 300 lat po śmierci Galileusza, a zmarł w rocznicę urodzin Einsteina.
- Do Royal Society wybrano go w 1974 roku, gdy miał zaledwie 32 lata – był jednym z najmłodszych członków w historii towarzystwa.
- Nigdy nie otrzymał Nagrody Nobla, ale miał między innymi Medal Copleya i Prezydencki Medal Wolności.
- Jego syntezator mówił z amerykańskim akcentem, choć Hawking był Brytyjczykiem – nie chciał zmieniać głosu, bo uznał go za część tożsamości.
- Doktorat obronił już po diagnozie, wbrew prognozom lekarzy, którzy dawali mu dwa lata życia.
- Jego rozprawa doktorska udostępniona online przez Cambridge w 2017 roku wywołała taki ruch, że serwis uczelni na chwilę przestał działać.
Hawking do końca życia zabierał głos w debatach publicznych – ostrzegał przed niekontrolowanym rozwojem sztucznej inteligencji, apelował o działania w sprawie zmian klimatu i wspierał finansowanie badań podstawowych. Ten ostatni temat pozostaje aktualny także nad Wisłą, o czym pisaliśmy przy okazji problemów z finansowaniem polskiej nauki. Jeśli lubisz takie historie, zajrzyj też do naszego zestawienia historycznych faktów, o których nie mówili w szkole.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Ile lat miał Stephen Hawking, gdy zmarł?
Zmarł 14 marca 2018 roku w wieku 76 lat. Urodził się 8 stycznia 1942 roku, więc dwa miesiące wcześniej skończył 76. urodziny.
Na co chorował Stephen Hawking?
Na stwardnienie zanikowe boczne (SLA, ang. ALS), postępującą chorobę neurodegeneracyjną niszczącą neurony ruchowe. Diagnozę usłyszał w 1963 roku, mając 21 lat, i żył z nią około 55 lat – nietypowo długo jak na tę chorobę.
Czym jest promieniowanie Hawkinga?
To przewidziane w 1974 roku promieniowanie emitowane przez czarne dziury na skutek efektów kwantowych przy horyzoncie zdarzeń. Oznacza, że czarne dziury tracą masę i mogą z czasem wyparować. Zjawiska nie udało się dotąd zaobserwować doświadczalnie.
Czy Stephen Hawking dostał Nagrodę Nobla?
Nie. Komitet Noblowski nagradza odkrycia potwierdzone eksperymentalnie, a promieniowania Hawkinga do dziś nie zmierzono. Fizyk otrzymał natomiast wiele innych wyróżnień, w tym Medal Copleya i Prezydencki Medal Wolności.
Ile dzieci miał Stephen Hawking?
Troje – Roberta, Lucy i Timothy’ego – wszystkie z pierwszą żoną, Jane Wilde. Lucy Hawking jest pisarką i współtworzyła z ojcem książki popularnonaukowe dla dzieci.
Gdzie jest pochowany Stephen Hawking?
Jego prochy złożono 15 czerwca 2018 roku w Opactwie Westminsterskim w Londynie, między grobami Isaaca Newtona i Karola Darwina.
Kto zagrał Stephena Hawkinga w filmie?
W „Teorii wszystkiego” (2014) zagrał go Eddie Redmayne, który dostał za tę rolę Oscara. Wcześniej, w telewizyjnym filmie BBC z 2004 roku, w postać fizyka wcielił się Benedict Cumberbatch.
