Jakie zwierzęta zapadają w sen zimowy? Lista gatunków i mity

Prawdziwy sen zimowy, czyli hibernację, przechodzą w Polsce nietoperze, jeże, susły, świstak tatrzański, popielicowate i chomik europejski – ich temperatura ciała spada z około 37°C nawet do 2–6°C, a metabolizm do kilku procent normy. Niedźwiedź, borsuk i jenot zimują zupełnie inaczej: temperatura ich ciała obniża się tylko o kilka stopni i potrafią się obudzić w kilkanaście sekund. Płazy i gady to jeszcze inna historia – jako zwierzęta zmiennocieplne nie hibernują w tym samym sensie co ssaki, a owady stosują trzecią strategię, zwaną diapauzą. Poniżej rozdzielamy te pojęcia gatunek po gatunku, bo większość opracowań wrzuca je do jednego worka.

Jakie zwierzęta zapadają w sen zimowy? Tabela gatunek po gatunku

To najkrótsza odpowiedź na pytanie, po które najczęściej ludzie tu trafiają. Zamiast jednej listy „zwierząt zapadających w sen zimowy” podajemy podział na realne kategorie fizjologiczne – z temperaturą ciała, zdolnością do wybudzenia i miejscem zimowania.

Hibernacja, torpor, brumacja, diapauza – cztery różne rzeczy

W polszczyźnie potocznej „sen zimowy” oznacza wszystko, co zwierzę robi zimą zamiast biegać. W fizjologii to cztery odrębne mechanizmy, które różnią się nie tylko głębokością, ale też paliwem, sposobem uruchomienia i kosztem powrotu do aktywności.

Kluczowa różnica nie polega więc na tym, „jak mocno zwierzę śpi”. Chodzi o to, czy organizm rezygnuje z utrzymywania stałej temperatury ciała. Hibernator wyłącza termostat prawie całkowicie i płaci za to wysoką cenę: powrót do 37°C kosztuje go ogromną porcję energii i trwa kilkadziesiąt minut. Zwierzę w płytkim śnie zimowym zachowuje zdolność natychmiastowej reakcji na zagrożenie – i to jest cała tajemnica niedźwiedzia.

Prawdziwi hibernatorzy w Polsce – lista gatunków

Głęboką hibernację stosują u nas wyłącznie małe ssaki. Powód jest czysto fizyczny: im mniejsze zwierzę, tym gorszy stosunek objętości do powierzchni ciała, tym szybciej traci ciepło i tym bardziej opłaca się wyłączyć ogrzewanie na kilka miesięcy.

• Nietoperze – najlepiej zbadana grupa hibernatorów w Polsce. W torporze temperatura ich ciała mieści się w przedziale kilku–kilkunastu stopni, a zużycie energii spada o 50–99%. Serce aktywnego nietoperza potrafi bić nawet 1000 razy na minutę; hibernującego – kilkanaście razy. Zimują w jaskiniach, sztolniach, fortyfikacjach i piwnicach, gdzie temperatura jest stabilna i nie schodzi poniżej zera.
• Suseł moręgowany i suseł perełkowany – modelowe hibernatory. Temperatura ciała susła moręgowanego potrafi spaść do około 2°C, tętno do kilku uderzeń na minutę, a przez zimę zwierzę spala około 90% zgromadzonego tłuszczu. Suseł moręgowany wyginął w Polsce i został ponownie wprowadzony do środowiska w 2005 roku; oba gatunki podlegają ochronie.
• Świstak tatrzański – w Tatrach żyje endemiczny podgatunek świstaka alpejskiego (Marmota marmota latirostris). Świstaki potrafią spędzić w hibernacji nawet dziewięć miesięcy w roku, zaczynając już w październiku. Tętno schodzi wtedy do około pięciu uderzeń na minutę, a oddech do 1–3 na minutę. Zimują całą rodziną w jednej norze, ogrzewając się nawzajem.
• Jeże – najbardziej „ogrodowy” hibernator. Metabolizm jeża spada podczas hibernacji nawet o 90%, temperatura ciała do kilku stopni, a serce zwalnia mniej więcej dwudziestokrotnie. Przyjmuje się, że jeż powinien wejść w zimę z masą co najmniej około 600 g – lżejsze osobniki, zwłaszcza późne mioty z sierpnia i września, mają realny problem z dotrwaniem do wiosny.
• Popielicowate: popielica, orzesznica, koszatka – rekordziści długości snu. Popielica potrafi przespać większą część roku, a jej hibernakulum znajduje się zwykle w komorze wykopanej w ziemi, nie – wbrew intuicji – w dziupli, w której spędza lato. Popielice dożywają w naturze nawet dwunastu lat, co jak na gryzonia tej wielkości jest wynikiem wyjątkowym.
• Chomik europejski – przypadek pośredni, bardzo ciekawy fizjologicznie. Zapada w epizody odrętwienia trwające około 100 godzin, w których temperatura jego ciała spada do mniej więcej 4,4°C, po czym budzi się, zjada zapasy z komory spiżarnianej i zasypia ponownie. Komora sypialna leży na głębokości nawet dwóch metrów, a korytarze nory mają 6–8 cm średnicy.

Więcej ciekawostek o świecie zwierząt znajdziesz w naszym przewodniku o zwierzętach na literę „u”.

Niedźwiedź a hibernacja – najczęstszy mit i jego druga strona

Niedźwiedź jest symbolem zimowego snu i jednocześnie źródłem największego zamieszania pojęciowego. Fakty fizjologiczne są następujące: podczas zimowania temperatura ciała niedźwiedzia utrzymuje się w okolicach 35°C, czyli spada zaledwie o kilka stopni, tętno obniża się z 40–50 do około 8 uderzeń na minutę, a tempo metabolizmu – do mniej więcej jednej czwartej podstawowej przemiany materii. Przez kilka miesięcy zwierzę nie je, nie pije, nie oddaje moczu ani kału, żyjąc wyłącznie z tłuszczu; potrafi w tym czasie stracić 25–40% masy ciała.

Dlatego w klasycznym, „szkolnym” podziale niedźwiedź nie jest prawdziwym hibernatorem – bo miarą hibernacji była temperatura ciała, a ta u niedźwiedzia prawie nie spada. I to jest wersja, którą znajdziesz w większości polskich opracowań.

Powód, dla którego niedźwiedź nie może sobie pozwolić na wychłodzenie, jest bardzo praktyczny: niedźwiedzice rodzą i karmią młode właśnie w gawrze, w środku zimy, około ośmiu tygodni po zagnieżdżeniu zarodka. Matka o temperaturze ciała 5°C nie wykarmiłaby noworodków. Do tego dochodzi masa ciała – rozgrzanie kilkusetkilogramowego zwierzęcia z niskiej temperatury byłoby energetycznie absurdalne.

Osobna sprawa to potoczne „niedźwiedź śpi całą zimę i nic nie je”. Druga część jest prawdziwa, pierwsza – nie. Niedźwiedź w gawrze nie jest nieprzytomny: zmienia pozycję, reaguje na dźwięki i przy niepokojeniu potrafi wyjść. W polskich górach, głównie w Bieszczadach i Tatrach, łagodne zimy sprawiają, że część niedźwiedzi w ogóle nie zalega na dłużej albo przerywa zimowanie kilkukrotnie. To zachowanie obserwowane coraz częściej i wiązane z ociepleniem oraz dostępnością pokarmu.

Borsuk, jenot i wiewiórka – trzy różne „niedosny”

Borsuk spędza najchłodniejsze tygodnie w rozbudowanym borsuczysku w stanie obniżonej aktywności, ale bez drastycznego spadku temperatury ciała. W odwilż wychodzi na powierzchnię, czasem tylko po to, żeby wymienić ściółkę w komorze. To hibernacja płytka, najbliższa temu, co robi niedźwiedź.

Jenot to jedyny psowaty zapadający w zimowy spoczynek – i robi to fakultatywnie. W Finlandii jenoty potrafią przespać od listopada do marca, w Europie Środkowej krócej, a w naprawdę łagodne zimy pozostają aktywne przez cały sezon. Jenot nie jest gatunkiem rodzimym dla Polski; przywędrował do nas w XX wieku ze wschodu.

Wiewiórka nie hibernuje w ogóle – i to jest chyba drugi najczęstszy mit tego tematu. Jesienią chowa nasiona w dziesiątkach osobnych schowków (strategia zwana rozproszonym magazynowaniem) i odnajduje je zimą głównie węchem oraz pamięcią przestrzenną. W mrozy potrafi przesiedzieć kilka dni w gnieździe, ale jej temperatura ciała pozostaje normalna.

Płazy, gady i ryby – dlaczego to nie jest ta sama hibernacja

Hibernacja w ścisłym sensie dotyczy zwierząt stałocieplnych, bo polega na kontrolowanym wyłączeniu własnej produkcji ciepła. Płaz i gad nie mają czego wyłączać – ich temperatura ciała po prostu podąża za otoczeniem. Dlatego na ich zimowy letarg używa się terminu brumacja (ukutego w latach 20. XX wieku) albo po prostu „zimowanie”.

Różnice są konkretne, nie tylko nazewnicze. Zwierzę w brumacji czerpie energię głównie z glikogenu, a nie z tłuszczu, i okresowo musi pobierać wodę – hibernujący ssak nie pije przez całą zimę. Brumacja przerywa się też natychmiast po ociepleniu, dlatego zaskrońca albo jaszczurkę można spotkać na słońcu w ciepły lutowy dzień.

• Żaby, ropuchy i traszki – część gatunków zimuje na dnie zbiorników, zagrzebana w mule, oddychając wtedy w dużej mierze przez skórę; część wybiera kryjówki lądowe poniżej strefy przemarzania gruntu. Kluczowe dla ich przetrwania są mokradła, których w Polsce dramatycznie ubywa – dlatego tak ważne są projekty w rodzaju odtwarzania bagien w Kampinoskim Parku Narodowym.
• Węże i jaszczurki – zaskroniec, żmija zygzakowata i jaszczurka zwinka szukają szczelin skalnych, nor gryzoni i stert kamieni poniżej granicy przemarzania. Zaskrońce i żmije potrafią zimować grupowo, w jednej kryjówce, co bywa jedyną szansą na przetrwanie w miejscu o niedoborze odpowiednich schronień.
• Żółw błotny – jedyny rodzimy żółw w Polsce, gatunek chroniony. Zimuje zagrzebany w mule dennym; jego zapotrzebowanie na tlen spada wtedy do poziomu, przy którym wystarcza mu wymiana gazowa przez powłoki ciała.
• Ryby – nie hibernują, tylko schodzą do zimowisk w najgłębszych partiach zbiornika i radykalnie ograniczają aktywność. Karaś należy do rekordzistów odporności na niedotlenienie pod lodem. Zimę po swojemu znoszą też zwierzęta morskie – sprawdź, czy w Morzu Bałtyckim są rekiny.

Owady i diapauza – spoczynek, którego nie da się przerwać odwilżą

Owady stosują trzecią, całkowicie odrębną strategię. Diapauza to zaprogramowany genetycznie postój w rozwoju, uruchamiany przede wszystkim skracaniem się dnia, a wychodzi się z niego dopiero po sygnale hormonalnym – samo ocieplenie nie wystarczy. To zasadnicza różnica wobec brumacji, w której ciepły dzień od razu przywraca aktywność.

Rusałka pawik i rusałka żałobnik zimują jako dorosłe motyle w szczelinach budynków, dziuplach i stertach drewna – dlatego czasem „ożywają” w ogrzanym mieszkaniu w styczniu. Chrząszcze przeczekują zimę pod korą i w glebie, mrówki schodzą do najgłębszych, stabilnych cieplnie pięter mrowiska, a wiele gatunków przechodzi zimę wyłącznie w stadium jaja lub poczwarki. Naturalny rytm owadów potrafi zaburzyć m.in. nadmiar sztucznego światła w nocy.

Zimowe wybudzenia nietoperzy – dlaczego jedno wejście na strych może zabić kolonię

To najbardziej praktyczna część tego tematu i jednocześnie ta, którą najczęściej się pomija. Hibernujący nietoperz nie śpi jednym ciągiem przez pięć miesięcy. Co kilka–kilkanaście dni samoistnie się wybudza, rozgrzewa ciało do normalnej temperatury, czasem przemieszcza w obrębie zimowiska i zapada w torpor na nowo. Te zaplanowane pobudki są wliczone w jesienny bilans tłuszczu.

Problem polega na tym, że rozgrzanie ciała z kilku stopni do 37°C jest ekstremalnie kosztowne. Pojedyncze wybudzenie pochłania porcję zapasów wystarczającą na kilka, a nawet kilkanaście dni dalszego snu. Nietoperz obudzony zimą przez człowieka nie ma jak tego odrobić – owadów nie ma, a lot na mrozie to kolejny wydatek energetyczny. Dlatego regionalne dyrekcje ochrony środowiska formułują to bardzo dosłownie: każde niepotrzebne wybudzenie nietoperza zimą może oznaczać jego śmierć, nawet jeśli zwierzę odleci i wygląda na zdrowe.

Znalazłeś zimą jeża albo nietoperza? Co zrobić krok po kroku

Odruch „zabiorę go do domu i ogrzeję” jest zrozumiały i w większości przypadków szkodliwy. Zwierzę w hibernacji przeniesione do ciepłego mieszkania budzi się gwałtownie, traci zapasy, a potem nie ma dokąd wrócić. Właściwa ścieżka jest inna.

Nietoperz

• Nietoperz wisi spokojnie w piwnicy, na klatce, w szczelinie muru – zostaw go. To normalne zimowisko, nie wypadek. Nie oświetlaj i nie dotykaj.
• Nietoperz leży na podłodze, w mieszkaniu, na chodniku – nigdy nie bierz go gołą ręką (rękawiczki albo gruba szmatka). Przykryj pudełkiem, wsuń pod spód sztywny kartonik, zamknij pojemnik i zrób w nim otwory nie większe niż ok. 0,5 cm.
• Nie wypuszczaj go zimą na mróz – wybudzone zwierzę nie znajdzie nowego zimowiska. Skontaktuj się z chiropterologiem, ośrodkiem rehabilitacji dzikich zwierząt albo organizacją zajmującą się nietoperzami.
• Latem i wczesną jesienią zasada jest odwrotna: zdrowego nietoperza wypuszcza się wieczorem, podnosząc go na wysokość co najmniej ok. 1,5 m, bo z płaskiej powierzchni ma trudność z poderwaniem się do lotu.

Jeż

• Jeż chodzący w dzień, zimą, po śniegu – to zawsze sygnał alarmowy. Zdrowy jeż o tej porze śpi. Zwierzę wymaga oceny specjalisty.
• Doraźnie możesz zapewnić mu ciepło (termofor albo butelka z ciepłą wodą owinięta ręcznikiem) i płytkie naczynie z wodą – ale to postój w drodze do ośrodka, nie plan na zimę.
• Nigdy mleko krowie ani chleb. Jeże nie trawią laktozy; mleko wywołuje u nich ciężkie zaburzenia trawienia i odwodnienie, które potrafią się skończyć śmiercią.
• Późne jeże z sierpnia i września, które do listopada nie osiągnęły około 600 g, w naturze zwykle nie przezimują – takie osobniki trafiają do ośrodków i wracają na wolność wiosną.

Ochrona gatunkowa – większość tych zwierząt jest chroniona

To nie jest detal prawniczy, tylko realne ograniczenie tego, co wolno zrobić ze znalezionym zwierzęciem. Ochroną gatunkową w Polsce objęte są wszystkie krajowe gatunki nietoperzy, jeże, susły, świstak, popielicowate, chomik europejski, niedźwiedź brunatny, żółw błotny oraz krajowe płazy i gady. Zasady reguluje ustawa o ochronie przyrody wraz z rozporządzeniami wykonawczymi w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt.

W praktyce oznacza to zakaz zabijania, chwytania, przetrzymywania i przenoszenia tych zwierząt, a także niszczenia ich siedlisk i schronień – w tym zimowisk. Odstępstwa wymagają zezwolenia właściwego organu ochrony środowiska. Osobną kategorią są ośrodki rehabilitacji zwierząt: to jedyne podmioty, które mogą legalnie przyjąć chronione zwierzę na leczenie i przygotować je do powrotu na wolność. Domowa „opieka” nad chronionym gatunkiem jest nie tylko ryzykowna dla zwierzęcia, ale i niezgodna z przepisami.

Kalendarium sezonu hibernacji w Polsce

Sygnałem startowym nie jest mróz, tylko skracający się dzień. Zwierzęta reagują najpierw na fotoperiod, dopiero potem na temperaturę i dostępność pokarmu – dlatego przygotowania ruszają na długo przed pierwszymi przymrozkami, a punktem zwrotnym roku jest przesilenie zimowe i najkrótszy dzień w roku.

Najczęstsze pytania

Jakie zwierzęta zapadają w sen zimowy w Polsce?

Prawdziwą, głęboką hibernację przechodzą u nas nietoperze, jeże, susły, świstak tatrzański, popielica, orzesznica, koszatka i chomik europejski. Płytki, przerywany sen zimowy zapadają niedźwiedź brunatny, borsuk i jenot. Płazy i gady przechodzą brumację, a owady – diapauzę.

Czy niedźwiedź hibernuje?

W klasycznym podziale nie – bo temperatura jego ciała spada tylko o kilka stopni, do około 35°C, a nie do kilku stopni jak u susła. Współczesna fizjologia, po badaniach z 2011 i 2016 roku, zalicza jednak niedźwiedzie do hibernatorów, bo ich metabolizm spada do około jednej czwartej normy niezależnie od temperatury ciała. Najbezpieczniejsze sformułowanie: niedźwiedź jest hibernatorem płytkim, nie głębokim.

Czy wiewiórka hibernuje?

Nie. Wiewiórka pozostaje zimą aktywna, a jej temperatura ciała się nie obniża. W mrozy potrafi przesiedzieć kilka dni w gnieździe, ale regularnie wychodzi po zapasy ukryte jesienią w dziesiątkach osobnych schowków, które odnajduje węchem i pamięcią miejsca.

Czym różni się hibernacja od torporu i brumacji?

Torpor to pojedynczy epizod obniżenia metabolizmu, hibernacja to jego sezonowa, wielotygodniowa wersja u zwierząt stałocieplnych. Brumacja dotyczy zmiennocieplnych: gad czerpie energię głównie z glikogenu, okresowo pije wodę i budzi się natychmiast po ociepleniu, czego hibernujący ssak nie robi.

Jak długo trwa sen zimowy zwierząt?

Od kilku tygodni do dziewięciu miesięcy. Jeże i nietoperze hibernują zwykle od listopada do marca lub kwietnia, niedźwiedzie zalegają w gawrach od listopada–grudnia do marca, a rekordzistami są świstaki i popielice, które potrafią spędzić w odrętwieniu większą część roku.

Co zrobić, gdy znajdę zimą jeża albo nietoperza?

Nie zabieraj go do domu „na przezimowanie” i nie wypuszczaj na mróz. Nietoperza wiszącego spokojnie w piwnicy zostaw w spokoju; leżącego zabezpiecz w pudełku (w rękawiczkach) i zadzwoń po pomoc. Jeż chodzący zimą w dzień to sytuacja alarmowa. W obu przypadkach właściwym adresem jest ośrodek rehabilitacji dzikich zwierząt z wykazu Generalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska.

Chcesz częściej widzieć treści Godzinnik.pl w Google?Dodaj nas do ulubionych źródeł→

Czy hibernujące zwierzę można obudzić?

Można, ale bywa to dla niego wyrokiem. Rozgrzanie ciała z kilku stopni do temperatury normalnej pochłania zapas tłuszczu wystarczający na kilka–kilkanaście dni dalszego snu, a zimą nie ma jak go uzupełnić. Kilka wymuszonych wybudzeń wystarczy, by zwierzę nie dotrwało do wiosny.