Jakie zwierzęta zapadają w sen zimowy? Przewodnik po hibernacji

Sen zimowy to jedna z najbardziej fascynujących strategii przetrwania w przyrodzie, ale wokół niej narosło wiele mitów. Prawdziwą hibernację, czyli głębokie i długotrwałe obniżenie temperatury ciała oraz metabolizmu, przechodzą w Polsce między innymi susły, świstaki, chomiki, jeże, nietoperze i popielice. Wbrew obiegowej opinii niedźwiedź NIE jest prawdziwym hibernatorem – zapada jedynie w sen zimowy (torpor), podczas którego temperatura jego ciała spada tylko nieznacznie. Poniżej wyjaśniamy, jakie zwierzęta zapadają w sen zimowy i czym różni się prawdziwa hibernacja od lżejszych form zimowego spoczynku.

Najważniejsze informacje

• Prawdziwi hibernatorzy (susły, świstaki, chomiki, jeże, nietoperze, popielice) obniżają temperaturę ciała nawet do kilku stopni Celsjusza, a tętno i oddech spowalniają do minimum.
• Niedźwiedź nie hibernuje naprawdę – zapada w sen zimowy (torpor), a temperatura jego ciała spada tylko o kilka stopni, dzięki czemu może się szybko obudzić.
• Borsuk i wiewiórka nie hibernują – ich sen zimowy jest płytki i przerywany; w cieplejsze dni wychodzą po zgromadzone zapasy.
• Płazy i gady przechodzą w stan hibernacji (brumacji), zależny od temperatury otoczenia, ponieważ są zmiennocieplne.
• Hibernacja to nie zwykły sen – to kontrolowane, głębokie spowolnienie procesów życiowych, które pozwala przetrwać miesiące bez jedzenia.

Czym jest hibernacja, a czym sen zimowy?

Choć w mowie potocznej „hibernacja” i „sen zimowy” bywają używane zamiennie, naukowcy odróżniają te pojęcia. Prawdziwa hibernacja to stan głębokiego odrętwienia, w którym temperatura ciała zwierzęcia spada niemal do temperatury otoczenia – u niektórych gatunków nawet do około 5°C lub niżej. Tętno i oddech spowalniają drastycznie, a metabolizm spada do kilku procent normalnej wartości. Taki stan może trwać tygodniami, a zwierzę wybudza się tylko sporadycznie.

Torpor to lżejsza i zwykle krótsza forma odrętwienia – spadek temperatury ciała i metabolizmu jest mniejszy, a zwierzę potrafi się szybciej wybudzić. To właśnie w torpor, a nie w prawdziwą hibernację, zapadają niedźwiedzie. Dla zwierząt zmiennocieplnych (płazów, gadów) stosuje się też termin brumacja, ponieważ ich spowolnienie zależy bezpośrednio od temperatury otoczenia.

Prawdziwi hibernatorzy – jakie ssaki zapadają w sen zimowy?

Do grona prawdziwych hibernatorów należą przede wszystkim niewielkie ssaki, które potrafią radykalnie obniżyć temperaturę ciała:

• Susły i świstaki – modelowe przykłady hibernacji. Susły potrafią obniżyć temperaturę ciała niemal do zera, a świstaki przesypiają w norach nawet kilka miesięcy, żyjąc z zapasów tłuszczu.
• Jeże – jedne z najbardziej znanych hibernatorów. Jesienią gromadzą tłuszcz, a następnie zapadają w głęboki sen zimowy w gniazdach z liści; ich tętno i temperatura ciała wyraźnie spadają.
• Nietoperze – hibernują w jaskiniach, piwnicach i sztolniach. Temperatura ich ciała może spaść o kilkadziesiąt stopni, a tętno z kilkuset uderzeń na minutę spada do kilkunastu.
• Popielice i inne pilchowate – należą do najwytrwalszych śpiochów; ich hibernacja może trwać nawet ponad pół roku.
• Chomiki – chomik europejski w naturze również hibernuje, okresowo wybudzając się, by sięgnąć po zgromadzone zapasy.

Więcej ciekawostek o świecie zwierząt znajdziesz w naszym przewodniku o zwierzętach na literę „u”.

Niedźwiedź a hibernacja – obalamy popularny mit

Niedźwiedź to symbol zimowego snu, ale z naukowego punktu widzenia nie jest prawdziwym hibernatorem. Podczas zimowego spoczynku temperatura ciała niedźwiedzia spada zaledwie o kilka stopni (zwykle z około 37°C do 31–35°C), a nie do kilku stopni jak u susła czy nietoperza. Dzięki temu może się stosunkowo szybko wybudzić – co jest kluczowe, bo niedźwiedzice rodzą i karmią młode właśnie zimą, w gawrze.

Niedźwiedź zapada więc w sen zimowy (torpor), a nie w głęboką hibernację. Przez całą zimę nie je, nie pije, nie oddaje moczu ani kału, żyjąc z nagromadzonych zapasów tłuszczu – to imponujące przystosowanie, ale fizjologicznie różni się od prawdziwej hibernacji drobnych ssaków.

Sen przerywany – borsuk i wiewiórka

Borsuk i wiewiórka również nie należą do prawdziwych hibernatorów. Ich zimowy spoczynek jest płytki i przerywany – w cieplejsze dni budzą się, opuszczają kryjówki i korzystają ze zgromadzonych zapasów pożywienia. Wiewiórka nie hibernuje wcale; jesienią ukrywa zapasy orzechów i nasion, a zimą regularnie je odnajduje. Borsuk z kolei spędza najchłodniejsze tygodnie w norze w stanie obniżonej aktywności, ale bez drastycznego spadku temperatury ciała.

Płazy i gady – hibernacja zmiennocieplnych

Płazy i gady są zwierzętami zmiennocieplnymi, dlatego ich zimowy spoczynek (nazywany brumacją) zależy wprost od temperatury otoczenia.

• Żaby i traszki – zimują, zakopując się w mule na dnie zbiorników wodnych lub kryjąc na lądzie. Część gatunków oddycha wówczas głównie przez skórę.
• Węże i jaszczurki – takie jak zaskroniec czy jaszczurka zwinka, zapadają w zimowy letarg, ukrywając się w szczelinach skalnych, norach i pod ziemią, poniżej granicy przemarzania gruntu.

Inne strategie – owady i ryby

Bezkręgowce i ryby mają własne sposoby na przetrwanie zimy, które tylko częściowo przypominają hibernację ssaków.

• Owady – wiele gatunków zapada w stan diapauzy, czyli zaprogramowanego spoczynku. Motyle takie jak rusałka pawik chowają się w szczelinach budynków i drzew, chrząszcze zimują pod korą i w glebie, a mrówki schodzą w głębsze, stabilne cieplnie warstwy mrowiska. Zaburzenia środowiska, w tym nadmiar sztucznego światła w nocy, mogą zakłócać naturalny rytm owadów.
• Ryby – nie hibernują w pełnym tego słowa znaczeniu, ale zimą wyraźnie ograniczają aktywność. Karasie i karpie przemieszczają się do głębszych, cieplejszych warstw wody i spowalniają metabolizm.

Dlaczego zwierzęta zapadają w sen zimowy?

Sen zimowy i hibernacja to przede wszystkim strategie oszczędzania energii. Zimą brakuje pożywienia, a utrzymanie stałej, wysokiej temperatury ciała kosztowałoby zbyt wiele kalorii. Obniżenie temperatury, spowolnienie bicia serca i ograniczenie aktywności pozwalają przetrwać miesiące niedoboru, korzystając z zapasów tłuszczu lub zgromadzonego jedzenia. Więcej o tym, jak zwierzęta reagują na obecność człowieka i zmiany środowiska, piszemy w artykule o reakcjach zwierząt w ogrodach zoologicznych.

Szczegółowy opis fizjologii hibernacji znajdziesz w haśle „Hibernacja naturalna” w Wikipedii.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Czy niedźwiedź zapada w prawdziwą hibernację?

Nie. Niedźwiedź zapada w sen zimowy (torpor), podczas którego temperatura jego ciała spada tylko o kilka stopni. To pozwala mu szybko się wybudzić, w odróżnieniu od prawdziwych hibernatorów, których temperatura ciała spada niemal do temperatury otoczenia.

Jakie zwierzęta w Polsce są prawdziwymi hibernatorami?

Do prawdziwych hibernatorów należą między innymi susły, świstaki, jeże, nietoperze, popielice oraz chomik europejski. Obniżają one temperaturę ciała i metabolizm do bardzo niskiego poziomu na wiele tygodni.

Czy wiewiórka hibernuje?

Nie. Wiewiórka nie zapada w hibernację. Zimą jej aktywność spada, ale regularnie się budzi i korzysta z zapasów orzechów oraz nasion ukrytych jesienią.

Czym różni się hibernacja od torporu?

Hibernacja to głębokie, długotrwałe odrętwienie z dużym spadkiem temperatury ciała i metabolizmu. Torpor jest lżejszy i zwykle krótszy – spadek temperatury jest mniejszy, a zwierzę szybciej się wybudza.