Nasze dłonie wyglądają niemal identycznie, a jednak prawa rękawiczka nigdy nie będzie pasować na lewą rękę. Dokładnie tak samo zachowuje się ogromna część cząsteczek chemicznych, które występują w dwóch lustrzanych wersjach. Natura z niewiadomych powodów niemal zawsze wybiera tylko jedną z nich. W środę Królewska Szwedzka Akademia Nauk ogłosiła, że Nagrodę Nobla z chemii 2026 otrzymują Henri B. Kagan i Kenso Soai, dwaj badacze, którzy przybliżyli nas do zrozumienia tej zagadki bardziej niż ktokolwiek wcześniej.
★ Najważniejsze informacje
- 🏅 Nobla z chemii 2026 otrzymali Henri B. Kagan z Francji i Kenso Soai z Japonii za odkrycie efektów nieliniowych i autokatalizy w asymetrycznej syntezie organicznej.
- 🧤 Wiele cząsteczek występuje w dwóch lustrzanych formach, jak prawa i lewa rękawiczka. W organizmach żywych niemal zawsze występuje tylko jedna z nich.
- 🧬 Badania laureatów pomagają wyjaśnić, skąd wzięła się ta „jednoręczność” życia, czyli jedna z największych tajemnic chemii i biologii.
- 💊 Odkrycia mają ogromne znaczenie dla przemysłu farmaceutycznego, bo dwie lustrzane wersje leku mogą działać zupełnie inaczej.
- 💰 Laureaci podzielą się po równo nagrodą 12 mln koron szwedzkich, czyli około 4,6 mln zł.
Mistrz i pionier, który czekał na ten telefon dekady
Henri B. Kagan urodził się w 1930 roku i jest emerytowanym profesorem Universite Paris-Saclay, następcy dawnego Universite Paris-Sud. W środowisku chemików od dawna uchodził za człowieka, któremu Nobel po prostu się należy. Już w latach 70. opracował metody pozwalające otrzymywać w laboratorium głównie jedną z dwóch lustrzanych form cząsteczki, a jego późniejsze prace nad tak zwanymi efektami nieliniowymi pokazały coś zaskakującego: niewielka przewaga jednej formy katalizatora może dać produkt o znacznie większej czystości, niż wynikałoby z prostej matematyki.
Kenso Soai, urodzony w 1950 roku emerytowany profesor Tokyo University of Science, poszedł jeszcze dalej. W 1995 roku odkrył reakcję, w której produkt sam przyspiesza swoje dalsze powstawanie i jednocześnie wzmacnia przewagę swojej lustrzanej formy. W praktyce wystarczy śladowa, niemal niewykrywalna nadwyżka jednej wersji cząsteczki, by po kilku cyklach reakcji otrzymać produkt praktycznie jednorodny. To jedyny znany tak wyrazisty przykład asymetrycznej autokatalizy w chemii.
Dlaczego życie jest „leworęczne”
Za tym pozornie technicznym odkryciem kryje się pytanie, które nurtowało naukowców od czasów Ludwika Pasteura. Aminokwasy budujące nasze białka występują w przyrodzie niemal wyłącznie w formie lewoskrętnej, a cukry w DNA w prawoskrętnej. Gdyby chemia była sprawiedliwa, obu wersji powinno być po równo. Skąd więc ta przewaga?
Reakcja Soai pokazuje możliwy scenariusz. Na młodej Ziemi mogła wystarczyć minimalna, przypadkowa nadwyżka jednej formy cząsteczek, powstała choćby pod wpływem promieniowania kosmicznego. Mechanizm podobny do odkrytej przez Japończyka autokatalizy mógł tę mikroskopijną przewagę wzmocnić do całkowitej dominacji. Jak podkreślali eksperci komentujący werdykt, to ukłon w stronę badań podstawowych, które przez lata wyglądały na czystą ciekawostkę, a dziś tłumaczą fundamenty życia.
Zobacz również:
POLSKA · 06.10.2026Nocny pożar w krakowskim szpitalu. Pielęgniarki ruszyły na ratunek, zanim przyjechała strażOd zagadki życia do fabryki leków
Odkrycia laureatów mają też bardzo praktyczny wymiar. W farmacji lustrzane formy tej samej cząsteczki potrafią działać skrajnie różnie: jedna leczy, druga bywa bezużyteczna albo wręcz szkodliwa. Dlatego producenci leków muszą dziś umieć wytwarzać wyłącznie tę właściwą wersję, a metody wywodzące się z prac Kagana należą do podstawowego arsenału przemysłu chemicznego na całym świecie.
Chemia była trzecią nagrodą ogłoszoną w tegorocznym tygodniu noblowskim, po medycynie i fizyce. O tej ostatniej pisaliśmy szerzej w artykule o nagrodzonych badaniach neutrin w lodach Antarktydy. Przed nami jeszcze literatura, pokojowy Nobel i nagroda z ekonomii.
Najczęstsze pytania
Kto dostał Nagrodę Nobla z chemii 2026?
Laureatami zostali Henri B. Kagan, urodzony w 1930 roku emerytowany profesor Universite Paris-Saclay, oraz Kenso Soai, emerytowany profesor Tokyo University of Science. Nagrodzono ich za odkrycie efektów nieliniowych i autokatalizy w asymetrycznej syntezie organicznej.
Co to jest chiralność cząsteczek?
Chiralność to cecha cząsteczek, które występują w dwóch wersjach będących swoimi lustrzanymi odbiciami, tak jak prawa i lewa dłoń. Obie wersje mają identyczny skład, ale mogą zupełnie inaczej oddziaływać na organizm, co ma ogromne znaczenie na przykład przy produkcji leków.
Ile wynosi Nagroda Nobla w 2026 roku?
Nagroda w każdej dziedzinie wynosi 12 mln koron szwedzkich, czyli około 4,6 mln zł. Kagan i Soai podzielą się tą kwotą po równo. Wręczenie nagród odbędzie się tradycyjnie 10 grudnia, w rocznicę śmierci Alfreda Nobla.
