Kwiaty, laurki i ciasto upieczone przez rodziców. 14 października to dzień, w którym szkoły pustoszeją z lekcji, a nauczyciele odbierają podziękowania. Dzień Edukacji Narodowej, przez większość z nas wciąż nazywany po prostu Dniem Nauczyciela, ma jednak znacznie dłuższą historię niż szkolne akademie. Jego data upamiętnia wydarzenie sprzed 253 lat, które dało Polsce pierwsze w Europie ministerstwo oświaty. Sprawdzamy, skąd wzięło się to święto, czy uczniowie mają dziś wolne i jak wygląda polska szkoła w liczbach.
★ Najważniejsze informacje
- 📅 14 października 1773 roku Sejm powołał Komisję Edukacji Narodowej, uznawaną za pierwszy w Europie urząd o charakterze ministerstwa oświaty.
- 🍎 Dzień Nauczyciela obchodzimy od 1972 roku, a od 1982 roku święto nosi oficjalną nazwę Dzień Edukacji Narodowej.
- 🏫 W szkołach publicznych to dzień wolny od zajęć dydaktycznych. Placówka musi jednak zapewnić opiekę dzieciom, które przyjdą.
- 👩🏫 W polskiej oświacie pracuje 508,3 tys. nauczycieli w przeliczeniu na pełne etaty, z czego 82,6 proc. to kobiety.
- 🌍 Światowy Dzień Nauczyciela przypada 5 października, a wiele krajów ma własne, zupełnie inne daty.
Dlaczego właśnie 14 października?
To rocznica powołania Komisji Edukacji Narodowej. 14 października 1773 roku, na wniosek króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, Sejm powołał urząd, który miał przejąć opiekę nad całym szkolnictwem Rzeczypospolitej. Polska historiografia uznaje KEN za pierwszą w Polsce i w całej Europie władzę oświatową działającą jak współczesne ministerstwo edukacji.
Moment nie był przypadkowy. Do tamtej pory szkoły podstawowe i średnie prowadzili głównie jezuici, a nauka skupiała się na teologii i łacinie. W 1773 roku papież Klemens XIV rozwiązał zakon, co groziło upadkiem edukacji w kraju. Komisja przejęła dawne jezuickie majątki i wykorzystała je, by zbudować zupełnie nowy system szkolny.
Co zmieniła Komisja Edukacji Narodowej?
Eksperci skupieni wokół Hugona Kołłątaja zaprojektowali trzystopniowy model szkolnictwa. Na dole były szkoły parafialne dla dzieci chłopów i mieszczan, wyżej szkoły powiatowe, a na szczycie dwie szkoły główne, czyli uniwersytety w Krakowie i Wilnie. Powstało też Towarzystwo do Ksiąg Elementarnych, które przygotowało pionierskie podręczniki. Żeby je napisać, trzeba było często wymyślić polskie słownictwo naukowe. Wiele terminów z matematyki, fizyki i chemii, których uczymy się do dziś, pochodzi właśnie z tamtych czasów.
Komisja zrobiła jeszcze coś, co dziś wydaje się oczywiste. Dopiero dzięki niej, od 1780 roku, język polski stał się w szkołach osobnym przedmiotem. Przepisy KEN dopuszczały też dziewczęta do nauki na równych prawach z chłopcami, choć w praktyce wielu nauczycieli te zasady ignorowało. Komisja zarządzała ponadto Biblioteką Załuskich, pierwszą polską biblioteką publiczną i poprzedniczką Biblioteki Narodowej.
Od Dnia Nauczyciela do Dnia Edukacji Narodowej
Pomysł na osobne święto pedagogów pojawił się w 1957 roku, podczas Światowej Konferencji Nauczycielskiej w Warszawie, zorganizowanej przez Związek Nauczycielstwa Polskiego. Ustalono wtedy, że 20 listopada będzie Międzynarodowym Dniem Karty Nauczyciela. W Polsce na dobre święto zadomowiło się w 1972 roku, gdy ustawa nazywana Kartą praw i obowiązków nauczyciela wprowadziła Dzień Nauczyciela obchodzony w rocznicę powołania KEN.
Dziesięć lat później, w 1982 roku, dokument zastąpiła obowiązująca do dziś Karta Nauczyciela. To ona zmieniła nazwę na Dzień Edukacji Narodowej i zapisała, że jest to święto wszystkich pracowników oświaty. Dlatego dziś podziękowania należą się nie tylko nauczycielom, ale też woźnym, sekretarkom, kucharkom czy pedagogom szkolnym.
Zobacz również:
POLSKA · 15.10.2026Pielęgniarki pod kroplówkami, jedna osoba straciła przytomność. Głodówka w szpitalu w Sanoku trwa już tydzieńCzy 14 października jest wolne od szkoły?
W szkołach i przedszkolach działających na podstawie Karty Nauczyciela, czyli w ogromnej większości placówek publicznych, Dzień Edukacji Narodowej jest dniem wolnym od zajęć dydaktycznych. Lekcji więc nie ma, a uczniowie nie muszą przychodzić do szkoły. Placówka może jednak zorganizować zajęcia opiekuńczo wychowawcze dla dzieci, których rodzice pracują. W szkołach niepublicznych, gdzie nauczyciele są zatrudnieni na podstawie Kodeksu pracy, o przebiegu tego dnia decyduje dyrektor.
Właśnie dlatego większość szkolnych akademii, laurek i kwiatów pojawia się dzień lub dwa wcześniej. W części szkół 14 października organizowane są uroczyste apele, na przykład ślubowanie i pasowanie pierwszoklasistów. To także dzień, w którym wręczane są odznaczenia i nagrody dla wyróżniających się nauczycieli, w tym Medal Komisji Edukacji Narodowej.
💡 Pomysły na podziękowanie, które naprawdę cieszą
- Odręcznie napisana kartka lub laurka od dziecka. Nauczyciele często trzymają je latami.
- Jeden kwiat w doniczce zamiast bukietu, który zwiędnie po dwóch dniach.
- Wspólny prezent od klasy, np. książka lub bon, zamiast kilkunastu drobiazgów.
- Kilka zdań do wychowawcy w dzienniku elektronicznym. Konkretna pochwała znaczy więcej niż ogólnik.
- Pamiętajcie też o pracownikach szkoły, którzy rzadko słyszą „dziękuję”: woźnych, paniach ze stołówki, sekretariacie.
Kim są polscy nauczyciele? Dane GUS
Według wstępnych danych Głównego Urzędu Statystycznego w roku szkolnym 2025/2026 w polskiej oświacie pracowało 508,3 tys. nauczycieli w przeliczeniu na pełne etaty, o 0,5 proc. mniej niż rok wcześniej. Ponad 71 proc. z nich uczy w miastach, a ponad połowa, dokładnie 51,9 proc., pracuje w szkołach podstawowych.
Polska szkoła jest przede wszystkim kobieca. Panie stanowią 82,6 proc. kadry, w szkołach podstawowych blisko 84 proc., a w przedszkolach aż 99 proc. Mężczyzn najłatwiej spotkać w szkołach artystycznych i branżowych, gdzie stanowią około 41 proc. nauczycieli. To też kadra doświadczona: według danych za rok 2024/2025 blisko 57 proc. nauczycieli miało najwyższy stopień awansu zawodowego, czyli nauczyciela dyplomowanego.
Do szkół podstawowych i ponadpodstawowych uczęszczało 5,3 mln dzieci, młodzieży i dorosłych, co stanowiło 14,3 proc. populacji kraju. W 2025 roku wydatki publiczne na oświatę i wychowanie wyniosły 169,1 mld zł, czyli 4,3 proc. PKB. Średni roczny koszt kształcenia ucznia w szkole podstawowej prowadzonej przez gminę sięgnął 26 164 zł.
Jak świętuje świat?
Pod patronatem UNESCO od 1994 roku obchodzony jest Światowy Dzień Nauczyciela, przypadający 5 października. Upamiętnia podpisanie w 1966 roku „Rekomendacji w sprawie statusu nauczyciela”. W Polsce tego dnia świętują przede wszystkim nauczyciele akademiccy. Wiele krajów ma jednak własne daty, związane z ważnymi postaciami ze swojej historii.
Najczęstsze pytania
Czy Dzień Edukacji Narodowej to święto państwowe?
Nie jest to dzień ustawowo wolny od pracy dla wszystkich. Wolne od zajęć dydaktycznych mają uczniowie szkół i przedszkoli działających na podstawie Karty Nauczyciela. Dorośli pracują normalnie, a sklepy są otwarte.
Czy w Dzień Edukacji Narodowej szkoła musi być otwarta?
Lekcje się nie odbywają, ale szkoła może zorganizować zajęcia opiekuńczo wychowawcze. Warto wcześniej zapytać wychowawcę lub sekretariat, jak wygląda ten dzień w konkretnej placówce.
Ile lat ma Komisja Edukacji Narodowej?
Komisję powołano 14 października 1773 roku, więc w 2026 roku mija 253 lata od tego wydarzenia.
