piątek, 5 sierpnia, 2022
Godzinnik.pl Świat Zmarł reżyser teatralny Erwin Axer. Miał 95 lat

Zmarł reżyser teatralny Erwin Axer. Miał 95 lat

Teatr jest formą rozrywki; wysokiej, subtelnej i bardzo szlachetnej, ale jednak rozrywki – mawiał zmarły przed 10 laty Erwin Axer – wybitny reżyser teatralny, pedagog i eseista, przez ponad 30 lat stojący na czele Teatru Współczesnego w Warszawie.

Putin wściekły. Małżeństwo skazane na pięć lat pozbawienia wolności za głoszenie prorosyjskich haseł

Zmarł Erwin Axer

Teatr jest formą rozrywki; wysokiej, subtelnej i bardzo szlachetnej, ale jednak rozrywki – mawiał zmarły przed 10 laty Erwin Axer – wybitny reżyser teatralny, pedagog i eseista, przez ponad 30 lat stojący na czele Teatru Współczesnego w Warszawie.

„Umarł człowiek, który był ostatnim ogniwem ważnej tradycji w polskim teatrze. Był uczniem Leona Schillera, bo szkołę teatralną pod jego kierunkiem skończył w 1939 r. i po wojnie rzeczywiście był jedną z najważniejszych osób, które kształtowały polski teatr” – oceniła 7 sierpnia 2012 r. w „Dzienniku Polskim” krytyk teatralny Elżbieta Baniewicz i zarazem autorka opublikowanej w 2011 r. monografii „Erwin Axer. Teatr słowa i myśli”. Podkreśliła, że „wielkość Axera polegała na jego skromności, na tym, że narzucił sobie ograniczenia”. „Był reżyserem, który uważał, że trzeba pokazać na scenie, wyraźnie urzeczywistnić teatralnie myśl, czyn, wrażliwość i światopogląd autora. I temu się poświęcał” – podsumowała Baniewicz.


Pięć osób zabitych, 37 rannych w pożarze szpitala

„Był artystą wielkiego formatu. Wybitnym intelektualistą teatru europejskiego. Jako rodowity wiedeńczyk niemieckim władał na równi z polskim. Kiedy wraz z Edwardem Csató i Jerzym Kreczmarem stworzył Teatr Współczesny, o ich trójce mówiło się, że przeczytali wszystkie książki na świecie. Istotnie, doskonale znali literaturę światową” – wspominał po śmierci reżysera aktor Adam Ferency („Rzeczpospolita 7 sierpnia 2012).

„Po 1956 r., czyli okresie odwilży, otworzyli polski teatr na zachodnią, dotychczas zakazaną dramaturgię. Wpuścili świeże powietrze po zatęchłej epoce stalinizmu. Współczesny stał się też teatrem prapremier Sławomira Mrożka” – zaznaczył aktor, dodając, że „Axer był królem analiz”. „Podczas prób zmuszał do zadawania tysiąca pytań. Krążyła anegdota, że próby do jego głośnej inscenizacji +Trzech sióstr+ Czechowa trwały pół roku, a analiza pierwszego zdania: +Ojciec zmarł dokładnie rok temu, właśnie piątego maja, w dniu twoich imienin, Irino+ trzy tygodnie” – przypomniał Ferency.

Mężczyzna brutalnie zamordował 25-latkę na oczach dzieci. Jest akt oskarżenia przeciwko Robertowi G.

Jego styl reżyserii opisała w tomie „Trzydzieści pięć sezonów” (1981) teatrolog i krytyk teatralny Marta Fik. „Unika metafor jednoznacznych, metod nadmiernie ekspresyjnych, własny komentarz podając dyskretnie przez ustawienie niektórych sytuacji, tak z reguły osadzonych w klimacie całości, iż wiele rozwiązań dodanych przez reżysera przypisuje się autorowi, a także przez prowadzenia ról” – napisała. „Wiadomo powszechnie, że silną stroną realizacji Axerowskich jest aktorstwo i to aktorstwo określonego typu, nie nazbyt ekspresyjne, raczej tłumiące czy pozwalające domyślać się wielorakich namiętności niż dające im ujście” – wyjaśniała.

„Jego lekkość słowa, gestu, jego erudycja, elegancja, cudowne poczucie humoru, a przede wszystkim wielka mądrość powodowały, że kochany był nie tylko przez polski teatr, ale też przez zachodnie sceny, gdzie tak wiele pracował” – wspominała po śmierci artysty aktorka Maja Komorowska („Dziennik Polski”, 7 sierpnia 2012).

Smutny finał poszukiwań zaginionej 26-latki. Kobieta nie żyje

„Erwin Axer to ogromna część mojego życia artystycznego, to bolesny punkt odniesienia całej mojej ówczesnej (lata 60.) świadomości. Moja dla niego przyjaźń, głęboki podziw i – bunt. Spory i osiągnięcia. Nerwice, ukryte żale i obsesje, a równocześnie – źródło stałej twórczej inspiracji” – oceniał po latach w „Spotkaniach teatralnych” Tadeusz Łomnicki (2003).

Erwin Axer urodził się 1 stycznia 1917 r. w Wiedniu w zasymilowanej rodzinie żydowskiej. Był synem wziętego adwokata, obrońcy w procesie Gorgonowej Maurycego Axera i Fryderyki Ernestyny z domu Schuster. W 1920 r. przeniósł się wraz z rodziną do Polski. W 1924 r. rozpoczął naukę w prywatnej szkole powszechnej im. H. Jordana we Lwowie. W 1932 r. został przeniesiony do II Państwowego Gimnazjum im. K. Szajnochy. Po zdaniu matury w 1935 r. – mimo protestów rodziny – zamiast medycyny podjął studia na Wydziale Sztuki Reżyserskiej w założonym w 1932 r. przez Leona Schillera i Aleksandra Zelwerowicza Państwowym Instytucie Sztuki Teatralnej (PIST) w Warszawie.

Zły stan zdrowia papieża Franciszka? Ojciec Święty mianował swojego osobistego pielęgniarza

„Swoją drogę przez teatr zaczął w miejscu najlepszym z możliwych: w Państwowym Instytucie Sztuki Teatralnej, który […] wydał całą generację aktorów i reżyserów, takich jak Andryczówna, Szaflarska, Bardini, Dziewoński, Fijewski czy Rudzki. Na wydziale reżyserii, obok wybitnych praktyków, uczyli intelektualiści tej miary, co Jerzy Stempowski, Aleksander Hertz, Tymon Terlecki i Bohdan Korzeniewski” – przypomniał krytyk i historyk teatru Janusz Majcherek (Tygodnik Powszechny”, 2017 nr 48).

„Co Axer zawdzięczał Stempowskiemu, miało się okazać po latach, gdy sam zaczął publikować znakomitą prozę wspomnieniowo-eseistyczną w cyklu +Ćwiczenia pamięci+. Ale szlify reżyserskie zawdzięczał Schillerowi, z którym zetknął się w rodzinnym Lwowie” – podkreślił krytyk.

USA/ Republikańska kongresmenka Jackie Walorski zginęła w wypadku samochodowym

Podczas studiów kilkukrotnie był asystentem Schillera. Jako reżyser zadebiutował jednoaktówką „Księżyc nad Karybami” Eugene’a. O’Neilla wystawioną na imieniny Aleksandra Zelwerowicza w lutym 1937 r. na scenie Teatru Narodowego. Kolejne jego przedwojenne spektakle to: opera Macieja Kamieńskiego „Nędza uszczęśliwiona” (1938), „Zwiastowanie” Paula Claudela (1938) i „Panna Julia” Augusta Strindberga, której premiera odbyła się w marcu 1939 r. W czerwcu tego roku otrzymał dyplom reżyserski.

Wybuch II wojny światowej zastał go we Lwowie. „W pierwszych dniach września zgłosił się do wojska, ale nie został przyjęty. Podczas próby ucieczki ze Lwowa po zajęciu miasta przez Armię Czerwoną został zatrzymany przez Rosjan we wsi Majdan i wrócił do domu. W październiku rozpoczął pracę przy porządkowaniu lwowskiej biblioteki teatralnej” – napisała Marlena Sęczek w haśle opublikowanym na platformie Nowa Panorama Literatury Polskiej (NPLP).

W latach 1940-1941, w czasie okupacji sowieckiej, był asystentem, reżyserem i aktorem (w niewielkich rolach) w przedstawieniach Państwowego Polskiego Teatru Dramatycznego we Lwowie. Wyreżyserował w nim „Pannę Maliczewską” Gabrieli Zapolskiej. Ponadto pracował w radiu lwowskim jako autor słuchowisk, m.in. o Mickiewiczu i Beethovenie.

Wybuchnie kolejna wojna? Władze Tajwanu nie mają wątpliwości

„W czerwcu 1941 r., po zajęciu Lwowa przez wojska niemieckie i ogłoszeniu zarządzenia o przymusowej pracy dla mieszkańców miasta, pracował jako lakiernik w warsztatach samochodowych prowadzonych przez SS, a następnie przez kilkanaście miesięcy jako ślusarz” – czytamy w NPLP.

Po aresztowaniu ojca, na początku grudnia 1942 r., zdołał przedrzeć się do Warszawy, w której ukrywał się do 1944 r. pod przybranym nazwiskiem Walerian Gomólski w mieszkaniu Jana i Jerzego Kreczmarów na Żoliborzu.

Brał udział w Powstaniu Warszawskim jako fotoreporter w zgrupowaniu Żyrafa. Po upadku Powstania jako jeniec został osadzony w Stalagu XI-A w Altengrabow pod Magdeburgiem, w którym przebywał do jego wyzwolenia przez Amerykanów.

Rosjanie nie mają litości. Wykorzystują cywilów jako żywe tarcze

Po powrocie do kraju od lipca 1945 r. pracował jako reżyser w Teatrze Kameralnym Domu Żołnierza w Łodzi. We wrześniu 1947 r. podjął równolegle pracę wykładowcy na Wydziale Reżyserskim Państwowej Wyższej Szkoły Teatralnej (PWST) z siedzibą w Łodzi.

W 1949 r. po przenosinach Teatru Kameralnego Domu Żołnierza z Łodzi do Warszawy i przemianowaniu go na Teatr Współczesny został jego kierownikiem artystycznym (do 1956 r.). W 1956 r. objął stanowisko dyrektora naczelnego i artystycznego tego teatru. Kierował sceną przy ul. Mokotowskiej do roku 1981, kiedy przekazał fotel wychowanemu przez siebie następcy, Maciejowi Englertowi.. W latach 1954-57 był dyrektorem połączonych scen Teatru Współczesnego i Narodowego.

Zapowiedź III wojny światowej? ,,Rosjanie prowadzą u nas werbunek do swojej armii''

Po 1949 r., w okresie obowiązującego w Polsce socrealizmu, Axer reżyserował m.in. „Niemców” Leona Kruczkowskiego (1949), „Zwykłą sprawę” Adama Tarna (1950), „Domek z kart” Emila Zegadłowicza (1953).

„Trzeba jednak powiedzieć, że Axerowi udało się przejść przez socrealistyczne bagno względnie suchą stopą. Owszem, pod naciskiem dyrektyw partyjnych (był zresztą członkiem PZPR) wprowadził na scenę autorów pokroju Sofronowa, Pietrowa czy amerykańskiego komunisty Fasta” – napisał Janusz Majcherek. Historyk teatru wskazał jednak, że „+Ostry dyżur+ Lutowskiego, zrealizowany w 1955 r., gdy Axer przez dwa sezony łączył dyrekcje teatrów Narodowego i Współczesnego, stał się sensacją i zwiastunem nadchodzącej odwilży”.

Pytany po latach o granice kompromisu z władzą w tamtych czasach, Axer powiedział: „W latach 1949-53, potocznie nazywanych +stalinowskimi+, trudno mówić o kompromisie”. „Ministerstwo Kultury co roku wyznaczało kilkaset sztuk do wyboru, klasycznych i współczesnych. Wybieraliśmy to, czego naszym zdaniem nie trzeba się było wstydzić, zważywszy okoliczności. Inicjatywa była jak widać ograniczona, choć publiczność pozbawiona innych rozrywek dopisywała. Koncentrowaliśmy się na zagadnieniach warsztatowych. Wychowywaliśmy zespół, a ja powoli zdobywałem zawód” („Życie”, 1997).

Dziennikarka TVP skazana na 5 lat. Kurski i Morawiecki apelują

Do ważnych dzieł reżyserskich Axera z tego okresu zaliczyć też trzeba premierę „Kordiana” Juliusza Słowackiego (1956) z Tadeuszem Łomnickim w roli tytułowej i legendarną inscenizację „Kariery Artura Ui” Bertolta Brechta (1962) z pamiętną rolą Łomnickiego.

„Jedyną godnością współczesnej sztuki jest demistyfikacja. Erwin Axer to zrozumiał. I dlatego jego +Arturo Ui+ jest nie tylko teatralnie bezbłędny. Ma współczesną jadowitość. I to jest największe osiągnięcie teatru i aktora. I zespołu” – napisał Jan Kott po premierze.

Do ważniejszych jego realizacji należały także np. „Muchy” Sartre’a (1957), „Trzy siostry” Czechowa (1963), a także sztuki Mrożka: „Krawiec” (1979) i „Miłość na Krymie” (1994).

Chiny doprowadzą do III wojny światowej? Pekin zaczął manewry wojskowe z ostrą amunicją wokół Tajwanu

Od 1962 r. Axer reżyserował też regularnie za granicą – w Niemczech Zachodnich, Szwajcarii, ZSRS, USA i Holandii. Swoje przedstawienia realizował m.in. w Institute for Advanced Studies in the Theatre Arts w Nowym Jorku (1962), w Akademickim Wielkim Teatrze Dramatycznym w Leningradzie (1963, 1969, 1979), w Schauspielhaus w Düsseldorfie (1966, 1968, 1970, 1972) i Kammerspiele w Monachium (1972), w Toneelgroep Ensamble w Amsterdamie (1967), w Schauspielhaus w Zurychu (1978, 1979). Od 1972 r. był stałym reżyserem-gościem wiedeńskiego Burgtheater. W latach dziewięćdziesiątych chętnie pracował również w Thalia Theater w Hamburgu.

Axer od 1949 do 1979 r., z małymi przerwami, zajmował się pedagogiką na Wydziale Reżyserii w warszawskiej Państwowej Wyższej Szkole Teatralnej, gdzie pełnił obowiązki dziekana (1950-51), a następnie prodziekana tego Wydziału (1952-56). W 1955 r. nadano mu tytuł profesora nadzwyczajnego tej uczelni.

Był także autorem licznych esejów, felietonów i listów o teatrze, aktorstwie i literaturze, które przez lata publikował na łamach pism branżowych „Dialog” i „Teatr”. Część z nich zamieścił w swoich książkach: „Listy ze sceny” (t. I w 1955, t. II w 1957), „Sprawy teatralne” (1966), „Ćwiczenia pamięci” (t. I w1984, t. II w 1991, t. III w 1998, t. IV w 2003), „Kłopoty młodości, kłopoty starości” (2006) i „Z pamięci” (2006). W 2011 r. ukazał się tom jego korespondencji ze Sławomirem Mrożkiem pt. „Listy 1965-1996”.

Erwin Axer otrzymał szereg nagród, m.in.: Nagrodę Państwową I stopnia w sekcji teatru (1955), nagrodę im. L. Schillera przyznawaną przez SPATiF za całokształt twórczości (1955), nagrodę im. T. Boya Żeleńskiego przyznawaną przez SDP (1960), nagrodę Ministra Kultury i Sztuki za twórczość artystyczną w latach 1960-62 (1963), Nagrodę m. stołecznego Warszawy (1979), nagrodę im. S. I. Witkiewicza za upowszechnianie polskiej kultury teatralnej za granicą przyznawaną przez Sekcję Krytyki Teatralnej Polskiego Ośrodka ITI (1993), nagrodę Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego (2007), Nagrodę „Dzieło Życia” przyznaną przez Samorząd Województwa Mazowieckiego (2008). W 2008 r. zyskał tytuł Honorowego Obywatela Stolicy.

W każdej chwili może dojść do wybuchu w Zaporoskiej Elektrowni Atomowej. KE wzywa siły rosyjskie do opuszczenia terenu

Był odznaczony, m.in.: Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski (1952), Orderem Sztandaru Pracy II (1954) i I (1981) klasy, Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (1959), odznaczeniem Zasłużony dla Kultury Polskiej (1989).


Axer był mężem nauczycielki i redaktorki Bronisławy Kreczmarówny, z którą ma syna Jerzego, obecnie profesora filologii klasycznej. Przez wiele lat był też nieformalnie związany z aktorką Teatru Współczesnego Zofią Mrozowską. Z tego związku urodził się w 1955 r. syn Andrzej, który jest dyrektorem Cascadia Behavioral Healthcare w Portland w stanie Oregon.

Zmarł po długiej i ciężkiej chorobie w wieku 95 lat. Pogrzeb reżysera odbył się 16 sierpnia 2012 r. w Warszawie. Został pochowany na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach.

„Umarł człowiek, który był ostatnim ogniwem ważnej tradycji w polskim teatrze. Był uczniem Leona Schillera, bo szkołę teatralną pod jego kierunkiem skończył w 1939 r. i po wojnie rzeczywiście był jedną z najważniejszych osób, które kształtowały polski teatr” – oceniła 7 sierpnia 2012 r. w „Dzienniku Polskim” krytyk teatralny Elżbieta Baniewicz i zarazem autorka opublikowanej w 2011 r. monografii „Erwin Axer. Teatr słowa i myśli”. Podkreśliła, że „wielkość Axera polegała na jego skromności, na tym, że narzucił sobie ograniczenia”. „Był reżyserem, który uważał, że trzeba pokazać na scenie, wyraźnie urzeczywistnić teatralnie myśl, czyn, wrażliwość i światopogląd autora. I temu się poświęcał” – podsumowała Baniewicz.

ONZ: Korea Północna przygotowuje się do kolejnej próby jądrowej

„Był artystą wielkiego formatu. Wybitnym intelektualistą teatru europejskiego. Jako rodowity wiedeńczyk niemieckim władał na równi z polskim. Kiedy wraz z Edwardem Csató i Jerzym Kreczmarem stworzył Teatr Współczesny, o ich trójce mówiło się, że przeczytali wszystkie książki na świecie. Istotnie, doskonale znali literaturę światową” – wspominał po śmierci reżysera aktor Adam Ferency („Rzeczpospolita 7 sierpnia 2012).

„Po 1956 r., czyli okresie odwilży, otworzyli polski teatr na zachodnią, dotychczas zakazaną dramaturgię. Wpuścili świeże powietrze po zatęchłej epoce stalinizmu. Współczesny stał się też teatrem prapremier Sławomira Mrożka” – zaznaczył aktor, dodając, że „Axer był królem analiz”. „Podczas prób zmuszał do zadawania tysiąca pytań. Krążyła anegdota, że próby do jego głośnej inscenizacji +Trzech sióstr+ Czechowa trwały pół roku, a analiza pierwszego zdania: +Ojciec zmarł dokładnie rok temu, właśnie piątego maja, w dniu twoich imienin, Irino+ trzy tygodnie” – przypomniał Ferency.

Chiny doprowadzą do III wojny światowej? Pekin zaczął manewry wojskowe z ostrą amunicją wokół Tajwanu

Jego styl reżyserii opisała w tomie „Trzydzieści pięć sezonów” (1981) teatrolog i krytyk teatralny Marta Fik. „Unika metafor jednoznacznych, metod nadmiernie ekspresyjnych, własny komentarz podając dyskretnie przez ustawienie niektórych sytuacji, tak z reguły osadzonych w klimacie całości, iż wiele rozwiązań dodanych przez reżysera przypisuje się autorowi, a także przez prowadzenia ról” – napisała. „Wiadomo powszechnie, że silną stroną realizacji Axerowskich jest aktorstwo i to aktorstwo określonego typu, nie nazbyt ekspresyjne, raczej tłumiące czy pozwalające domyślać się wielorakich namiętności niż dające im ujście” – wyjaśniała.

„Jego lekkość słowa, gestu, jego erudycja, elegancja, cudowne poczucie humoru, a przede wszystkim wielka mądrość powodowały, że kochany był nie tylko przez polski teatr, ale też przez zachodnie sceny, gdzie tak wiele pracował” – wspominała po śmierci artysty aktorka Maja Komorowska („Dziennik Polski”, 7 sierpnia 2012).

„Erwin Axer to ogromna część mojego życia artystycznego, to bolesny punkt odniesienia całej mojej ówczesnej (lata 60.) świadomości. Moja dla niego przyjaźń, głęboki podziw i – bunt. Spory i osiągnięcia. Nerwice, ukryte żale i obsesje, a równocześnie – źródło stałej twórczej inspiracji” – oceniał po latach w „Spotkaniach teatralnych” Tadeusz Łomnicki (2003).

Zapowiedź III wojny światowej? ,,Rosjanie prowadzą u nas werbunek do swojej armii''

Erwin Axer urodził się 1 stycznia 1917 r. w Wiedniu w zasymilowanej rodzinie żydowskiej. Był synem wziętego adwokata, obrońcy w procesie Gorgonowej Maurycego Axera i Fryderyki Ernestyny z domu Schuster. W 1920 r. przeniósł się wraz z rodziną do Polski. W 1924 r. rozpoczął naukę w prywatnej szkole powszechnej im. H. Jordana we Lwowie. W 1932 r. został przeniesiony do II Państwowego Gimnazjum im. K. Szajnochy. Po zdaniu matury w 1935 r. – mimo protestów rodziny – zamiast medycyny podjął studia na Wydziale Sztuki Reżyserskiej w założonym w 1932 r. przez Leona Schillera i Aleksandra Zelwerowicza Państwowym Instytucie Sztuki Teatralnej (PIST) w Warszawie.

„Swoją drogę przez teatr zaczął w miejscu najlepszym z możliwych: w Państwowym Instytucie Sztuki Teatralnej, który […] wydał całą generację aktorów i reżyserów, takich jak Andryczówna, Szaflarska, Bardini, Dziewoński, Fijewski czy Rudzki. Na wydziale reżyserii, obok wybitnych praktyków, uczyli intelektualiści tej miary, co Jerzy Stempowski, Aleksander Hertz, Tymon Terlecki i Bohdan Korzeniewski” – przypomniał krytyk i historyk teatru Janusz Majcherek (Tygodnik Powszechny”, 2017 nr 48).

W każdej chwili może dojść do wybuchu w Zaporoskiej Elektrowni Atomowej. KE wzywa siły rosyjskie do opuszczenia terenu

Podczas studiów kilkukrotnie był asystentem Schillera. Jako reżyser zadebiutował jednoaktówką „Księżyc nad Karybami” Eugene’a. O’Neilla wystawioną na imieniny Aleksandra Zelwerowicza w lutym 1937 r. na scenie Teatru Narodowego. Kolejne jego przedwojenne spektakle to: opera Macieja Kamieńskiego „Nędza uszczęśliwiona” (1938), „Zwiastowanie” Paula Claudela (1938) i „Panna Julia” Augusta Strindberga, której premiera odbyła się w marcu 1939 r. W czerwcu tego roku otrzymał dyplom reżyserski.

Wybuch II wojny światowej zastał go we Lwowie. „W pierwszych dniach września zgłosił się do wojska, ale nie został przyjęty. Podczas próby ucieczki ze Lwowa po zajęciu miasta przez Armię Czerwoną został zatrzymany przez Rosjan we wsi Majdan i wrócił do domu. W październiku rozpoczął pracę przy porządkowaniu lwowskiej biblioteki teatralnej” – napisała Marlena Sęczek w haśle opublikowanym na platformie Nowa Panorama Literatury Polskiej (NPLP).

Mężczyzna brutalnie zamordował 25-latkę na oczach dzieci. Jest akt oskarżenia przeciwko Robertowi G.

W latach 1940-1941, w czasie okupacji sowieckiej, był asystentem, reżyserem i aktorem (w niewielkich rolach) w przedstawieniach Państwowego Polskiego Teatru Dramatycznego we Lwowie. Wyreżyserował w nim „Pannę Maliczewską” Gabrieli Zapolskiej. Ponadto pracował w radiu lwowskim jako autor słuchowisk, m.in. o Mickiewiczu i Beethovenie.

„W czerwcu 1941 r., po zajęciu Lwowa przez wojska niemieckie i ogłoszeniu zarządzenia o przymusowej pracy dla mieszkańców miasta, pracował jako lakiernik w warsztatach samochodowych prowadzonych przez SS, a następnie przez kilkanaście miesięcy jako ślusarz” – czytamy w NPLP.

Putin wściekły. Małżeństwo skazane na pięć lat pozbawienia wolności za głoszenie prorosyjskich haseł

Po aresztowaniu ojca, na początku grudnia 1942 r., zdołał przedrzeć się do Warszawy, w której ukrywał się do 1944 r. pod przybranym nazwiskiem Walerian Gomólski w mieszkaniu Jana i Jerzego Kreczmarów na Żoliborzu.

Brał udział w Powstaniu Warszawskim jako fotoreporter w zgrupowaniu Żyrafa. Po upadku Powstania jako jeniec został osadzony w Stalagu XI-A w Altengrabow pod Magdeburgiem, w którym przebywał do jego wyzwolenia przez Amerykanów.

Po powrocie do kraju od lipca 1945 r. pracował jako reżyser w Teatrze Kameralnym Domu Żołnierza w Łodzi. We wrześniu 1947 r. podjął równolegle pracę wykładowcy na Wydziale Reżyserskim Państwowej Wyższej Szkoły Teatralnej (PWST) z siedzibą w Łodzi.

ONZ: Korea Północna przygotowuje się do kolejnej próby jądrowej

W 1949 r. po przenosinach Teatru Kameralnego Domu Żołnierza z Łodzi do Warszawy i przemianowaniu go na Teatr Współczesny został jego kierownikiem artystycznym (do 1956 r.). W 1956 r. objął stanowisko dyrektora naczelnego i artystycznego tego teatru. Kierował sceną przy ul. Mokotowskiej do roku 1981, kiedy przekazał fotel wychowanemu przez siebie następcy, Maciejowi Englertowi.. W latach 1954-57 był dyrektorem połączonych scen Teatru Współczesnego i Narodowego.

Po 1949 r., w okresie obowiązującego w Polsce socrealizmu, Axer reżyserował m.in. „Niemców” Leona Kruczkowskiego (1949), „Zwykłą sprawę” Adama Tarna (1950), „Domek z kart” Emila Zegadłowicza (1953).

Rosjanie nie mają litości. Wykorzystują cywilów jako żywe tarcze

Pytany po latach o granice kompromisu z władzą w tamtych czasach, Axer powiedział: „W latach 1949-53, potocznie nazywanych +stalinowskimi+, trudno mówić o kompromisie”. „Ministerstwo Kultury co roku wyznaczało kilkaset sztuk do wyboru, klasycznych i współczesnych. Wybieraliśmy to, czego naszym zdaniem nie trzeba się było wstydzić, zważywszy okoliczności. Inicjatywa była jak widać ograniczona, choć publiczność pozbawiona innych rozrywek dopisywała. Koncentrowaliśmy się na zagadnieniach warsztatowych. Wychowywaliśmy zespół, a ja powoli zdobywałem zawód” („Życie”, 1997).

Do ważnych dzieł reżyserskich Axera z tego okresu zaliczyć też trzeba premierę „Kordiana” Juliusza Słowackiego (1956) z Tadeuszem Łomnickim w roli tytułowej i legendarną inscenizację „Kariery Artura Ui” Bertolta Brechta (1962) z pamiętną rolą Łomnickiego.

Do ważniejszych jego realizacji należały także np. „Muchy” Sartre’a (1957), „Trzy siostry” Czechowa (1963), a także sztuki Mrożka: „Krawiec” (1979) i „Miłość na Krymie” (1994).

Dziennikarka TVP skazana na 5 lat. Kurski i Morawiecki apelują

Od 1962 r. Axer reżyserował też regularnie za granicą – w Niemczech Zachodnich, Szwajcarii, ZSRS, USA i Holandii. Swoje przedstawienia realizował m.in. w Institute for Advanced Studies in the Theatre Arts w Nowym Jorku (1962), w Akademickim Wielkim Teatrze Dramatycznym w Leningradzie (1963, 1969, 1979), w Schauspielhaus w Düsseldorfie (1966, 1968, 1970, 1972) i Kammerspiele w Monachium (1972), w Toneelgroep Ensamble w Amsterdamie (1967), w Schauspielhaus w Zurychu (1978, 1979). Od 1972 r. był stałym reżyserem-gościem wiedeńskiego Burgtheater. W latach dziewięćdziesiątych chętnie pracował również w Thalia Theater w Hamburgu.

Axer od 1949 do 1979 r., z małymi przerwami, zajmował się pedagogiką na Wydziale Reżyserii w warszawskiej Państwowej Wyższej Szkole Teatralnej, gdzie pełnił obowiązki dziekana (1950-51), a następnie prodziekana tego Wydziału (1952-56). W 1955 r. nadano mu tytuł profesora nadzwyczajnego tej uczelni.

Był także autorem licznych esejów, felietonów i listów o teatrze, aktorstwie i literaturze, które przez lata publikował na łamach pism branżowych „Dialog” i „Teatr”. Część z nich zamieścił w swoich książkach: „Listy ze sceny” (t. I w 1955, t. II w 1957), „Sprawy teatralne” (1966), „Ćwiczenia pamięci” (t. I w1984, t. II w 1991, t. III w 1998, t. IV w 2003), „Kłopoty młodości, kłopoty starości” (2006) i „Z pamięci” (2006). W 2011 r. ukazał się tom jego korespondencji ze Sławomirem Mrożkiem pt. „Listy 1965-1996”.

Smutny finał poszukiwań zaginionej 26-latki. Kobieta nie żyje

Erwin Axer otrzymał szereg nagród, m.in.: Nagrodę Państwową I stopnia w sekcji teatru (1955), nagrodę im. L. Schillera przyznawaną przez SPATiF za całokształt twórczości (1955), nagrodę im. T. Boya Żeleńskiego przyznawaną przez SDP (1960), nagrodę Ministra Kultury i Sztuki za twórczość artystyczną w latach 1960-62 (1963), Nagrodę m. stołecznego Warszawy (1979), nagrodę im. S. I. Witkiewicza za upowszechnianie polskiej kultury teatralnej za granicą przyznawaną przez Sekcję Krytyki Teatralnej Polskiego Ośrodka ITI (1993), nagrodę Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego (2007), Nagrodę „Dzieło Życia” przyznaną przez Samorząd Województwa Mazowieckiego (2008). W 2008 r. zyskał tytuł Honorowego Obywatela Stolicy.

Był odznaczony, m.in.: Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski (1952), Orderem Sztandaru Pracy II (1954) i I (1981) klasy, Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (1959), odznaczeniem Zasłużony dla Kultury Polskiej (1989).

Axer był mężem nauczycielki i redaktorki Bronisławy Kreczmarówny, z którą ma syna Jerzego, obecnie profesora filologii klasycznej. Przez wiele lat był też nieformalnie związany z aktorką Teatru Współczesnego Zofią Mrozowską. Z tego związku urodził się w 1955 r. syn Andrzej, który jest dyrektorem Cascadia Behavioral Healthcare w Portland w stanie Oregon.

Zmarł po długiej i ciężkiej chorobie w wieku 95 lat. Pogrzeb reżysera odbył się 16 sierpnia 2012 r. w Warszawie. Został pochowany na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach.

Wybuchnie kolejna wojna? Władze Tajwanu nie mają wątpliwości
NEWSLETTER

NAJNOWSZE INFORMACJE

Oficjalny koniec Prawa i Sprawiedliwości? Kaczyński będzie zaskoczony

W najnowszym sondażu pracowni Research Partner PiS uzyskało 12 punktów procentowych przewagi nad KO; jest to kolejny wynik przeczący narracji "koniec PiS"....

Stany Zjednoczone obawiają się zbrojnego konfliktu światowego. Nie chcą zaogniać relacji z Chinami

Minister obrony USA Lloyd Austin wydał rozkaz przełożenia planowanej na ten tydzień rutynowej próby pocisku balistycznego o zasięgu międzykontynentalnym (ICBM) Minuteman III,...

Zły stan zdrowia papieża Franciszka? Ojciec Święty mianował swojego osobistego pielęgniarza

Papież Franciszek mianował swojego osobistego pielęgniarza. O nominacji dla Massimiliano Strappettiego poinformował w czwartek Watykan. Po zeszłorocznej operacji jelita papież powiedział, że...

Kluczowa decyzja Sejmowej Komisji Zdrowia. Zmian domagał się sam Waldemar Kraska

Sejmowa Komisja Zdrowia pozytywnie zarekomendowała poprawki wiceministra zdrowia, senatora Waldemara Kraski do noweli ustawy o zawodach pielęgniarki i położnej. Zmiany mają umożliwić...

Pięć osób zabitych, 37 rannych w pożarze szpitala

Pięć osób zginęło, a 37 zostało rannych w pożarze, który wybuchł w piątek w szpitalu w mieście Inczon niedaleko Seulu w Korei...

ONZ: Korea Północna przygotowuje się do kolejnej próby jądrowej

W ciągu pierwszych sześciu miesięcy bieżącego roku Korea Północna poczyniła przygotowania do kolejnej próby jądrowej - wynika z fragmentu poufnego raportu ONZ,...

Zmarł reżyser teatralny Erwin Axer. Miał 95 lat

Teatr jest formą rozrywki; wysokiej, subtelnej i bardzo szlachetnej, ale jednak rozrywki – mawiał zmarły przed 10 laty Erwin Axer – wybitny...

Opiekunki chciały przejąć majątek podopiecznej. Niewiarygodne, ile zdążyły ukraść 

Zarzuty m.in. usiłowania oszustwa dotyczącego mienia znacznej wartości usłyszały dwie opiekunki, które w Poznaniu próbowały przejąć pieniądze starszej kobiety, swojej podopiecznej. Grozi...

Chiny wystrzeliły pięć pocisków balistycznych. Początek III wojny światowej?

Pięć pocisków balistycznych wystrzelonych przez Chiny uderzyło na terytorium naszej wyłącznej strefy ekonomicznej na morzu - przekazał w czwartek minister obrony Japonii...

38-latek katował matkę. Groził jej śmiercią i spowodował ciężki uszczerbek na zdrowiu. Artur G. stanie przed sądem

Dożywotnie więzienie grozi 38-letniemu Arturowi G. oskarżonemu o usiłowanie zabójstwa swojej matki 27 stycznia br. w ich rodzinnym domu w gminie Lubartów...

Dziennikarka TVP skazana na 5 lat. Kurski i Morawiecki apelują

MSZ przekazało w czwartek protest chargé d’affaires Białorusi w związku ze skazaniem dziennikarki TVP Iryny Słaunikawej. MSZ domaga się od władz Białorusi...

Szpitale przez wzrost cen zostaną bez ogrzewania? Wiceminister zdrowia komentuje

Myślę, że możemy być spokojni. Ciepła na pewno w szpitalach nie zabraknie - zapewnił w środę wiceszef resortu zdrowia Waldemar Kraska.

POPULARNE NA GODZINNIK.PL

Trzyletni chłopiec z Jastrzębia-Zdroju wypadł z okna. Dramatyczna decyzja lekarzy

Trzyletni chłopiec z Jastrzębia-Zdroju, który w miniony piątek wypadł z okna na trzecim piętrze, pozostaje w śpiączce farmakologicznej. Jego stan jest stabilny,...

Śmierć polskiej aktorki, która podbiła Hollywood. Gwiazda zmarła w wieku 90 lat

35 lat temu, 1 sierpnia 1987 r., zmarła Pola Negri, polska gwiazda kina niemego, która na stałe zapisała się w historii Hollywood....

Przypalał własne dziecko zapalniczką. Znęcał się ze szczególnym okrucieństwem nad półtorarocznym synem

Do 10 lat więzienia grozi 29-letniemu mieszkańcowi powiatu koneckiego (Świętokrzyskie) Marcinowi D., podejrzanemu m.in. o znęcanie się ze szczególnym okrucieństwem nad półtorarocznym...